cs | de | en | es | et | fi | fr | hu | ka | lt | pl | pt-br | ro | ru | se
Log in     Join

დიეგო რივერა __ შემოქმედება

by თინიკო კობიაშვილი — last modified 2011-01-08 12:45 Share
You are viewing old version from 29.11.2008 16:09:11.

DIEGO RIVERA.jpg


არაჩვეულებრივმა მხატვარმა, სამართლიანობისთვის მებრძოლმა და თავისი ეპოქის ექსცენტრიულმა მომღერალმა დიეგო რივერამ, მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა მექსიკის ისტორიაში. თავისი სამშობლოს მიღმა გახდა საკამათო ფიგურა და ლათინური ამერიკის ყველაზე ცნობილი მხატვარი. ფერმწერი, გრაფიკოსი, მოქანდაკე, წიგნების ილუსტრატორი, კოსტიუმებისა და დეკორაციების დიზაინერი, არქიტექტორი.

დიეგო რივერა იყო აგრეთვე კოლუმბამდელი ეპოქის მექსიკური ხელოვნების ერთ-ერთი პირველი კერძო შემგროვებელი. დიეგო რივერა დაკავშირებული იყო ისეთ ცნობილ პიროვნებებთან, როგორებიც იყვნენ: პაბლო პიკასო, ანდრე ბრეტონი, ლევ ტროცკი, ედვარდ ვესტონი, ტინა მოდიტი და ფრიდა კალო. დიეგო რივერა იყო ობიექტი სიყვარულისა და შურისა, აღტაცებისა და ზიზღისა, ლეგენდების გმირი და შეურაცმყოფების სამიზნე. მითები რომელიც მას გარს ერტყა, ყოველდღიურ ცხოვრებაშიც კი, წარმოიშობოდა არა მხოლოდ ოსტატის შემოქმედების წყალობით, არამედ დაკავშირებული იყო იმ დროის საზოგადოებრივი ცხოვრების აქტიურ მოღვაწეობასთან, მის მეგობრობასა და კონფლიქტებთან, ეპოქის ცნობილ ფიგურებთან, მის შთამბეჭდავ იერთან და ბობოქარ სულთან.

დიეგო რივერამ გარკვეულწილად ხელი შეუწყო მიფოხელოვნების პროცესს. დაწერა მემუარები, რომლებიც შემდგომ გამოიყენეს ფერმწერის მრავალრიცხობრივმა გეოგრაფებმა. მას უყვარდა თავის გამოჩენა უცნაური წარმოშობის ადამიანად, ასაკთან შედარებით განვითარებულ ყმაწვილად, ახალგაზრდა ადამიანად, რომელიც იბრძვის მექსიკური ხალხის დამოუკიდებლობისთვის. იყო წინასწარმჭვრეტი, რომელმაც უარი თქვა ევროპულ ავანგარდიზმთან შეერთებაზე, ადამიანი, რომელსაც ბედით ერგო ლიდერის როლი მექსიკის სამხატვრო რევოლუციაში. რეალური ფაქტები რომ მეტად პროზაული იყო და დიეგო რივერა გაჭირვებით არჩევდა ფაქტებს სინამდვილისაგან, დაამოწმა გლედის მარჩმა მხატვრის ატობიოგრაფიის წინასიტყვაობაში: “დიეგო რივერა, რომელმაც მოგვიანებით თავის შემოქმედებაში შექმნა მექსიკის ისტოროია, როგორც ერთ-ერთი უდიდესი მითი ასწლეულებისა, იყო უუნარო თავისი კოლოსალური წარმოსახვის შეზღუდვისთვის, მიჰყვებოდა რაიმეს თავის საკუთარ ცხოვრებაზე. მან ტრანსფორმაცია მოახდინა ზოგიერთი მოვლენებისა. განსაკუთრებით მათი, რომლებიც ეკუთვნის მისი ცხოვრების ადრეულ წლებს ლეგენდებში”. რომ აღწერო შემოქმედება ამ გასაოცარი ფერწერის, აუცილებელია უფრო დაწვრილებით შეისწავლო ერთიც და მეორეც.


ფრესკა – პოსტრევოლუციური იდეალი


"სახლში დაბრუნებამ ჩემში გამოაღვიძა ისეთი ესთეტიკური სიხარული, რომ მისი აღწერა უბრალოდ შეუძლებელია, - წერს დიეგო რივერა მოგვიანებით. ეს იყო ისეთი, თითქოს ახლიდან დავიბადე, მე აღმოვჩნდი მსოფლიოს (სამყაროს) შემოქმედებით ცენტრში, რომელშიც ფერები და ფორმები არსებობდნენ თავის სიმაღლეზე. ყველგან ვხედავდი პოტენციურ შედევრს – ხალხის ბრბოში, ბაზრობებზე, დღესასწაულებზე, მოსიარულე ბატალიონებში, მუშებში, მინდვრებში, თვითეულ განათებულ სახეში, გაბრწყინებულ ბაცშვებში... პირველმა ესკიზმა, რომელიც მე შევქმენი, ამავსო გაკვირვებით. ეს იყო ნამდვილად მშვენიერი! ყველა შინაგანი ეჭვი, ყველა კონფლიქტი, რომელიც სულს მიხუთავდა ევროპაში, გაქრნენ. მე ვხედავდი ისევე ბუნებრივად, როგორც ვსუნთქავდი, ვაზროვნებდი და ვოფლიანობდი. ჩემი სტილი დაიბადა როგორც ბავშვი, ერთ წამში, ხოლო იმ სხვაობით, რომ ამ მშობიარობას წინ უსწრებდა მტკივნეული 35 წლიანი ფეხმძიმობა. “მე და ახალი სტილის დაბადება ძველ გარემოში, რომელი მოულოდნელად გახდა მისთვის ასეთი ახალი”.

მექსიკაში დაბრუბის შემდეგ დიეგო რივერა დაუყოვნებლივ გამოძახილი იქნა ხოსე ვასკონჩელოსის მიერ. მხატვარი უნდა დახმარებოდა მინისტრს სახელმწიფოს კულტურული პოლიტიკის გატარებაში.

დამანგრეველ ვასკონჩელოსი მოისწრაფოდა ახალი მხატვრული ფორმის ეპოქაში, რომელიც დაეხმარებოდა და ხალხისთვის აეხსნა სახელმწიფო რეფორმების არსი. მან მიიზიდა სამუშაოებით დაინტერესებული მხატვრები, თავისი ქვეყნის წარმომადგენლები, რომლებსაც უნდა შეექმნათ განწყობა, დაფუძნებული ახალ მექსიკურ იდეოლოგიასა და ჰუმანისტურ იდეალებს. ამიერიდან მექსიკაში გამეფებული სოციალური და რასობრივი თანასწორობა – რევოლუცის იდეალები ხორცშეისხმოდა ცხოვრებაში. ესპანური ესპანსის მრავალი წლის მერე, დამოუკიდებელი მექსიკური ეროვნული კულტურა საგნმანათლებლო ასპექტი მონომენტალური ფრესკებისა უნდა გამხდარიყო აუცილებელი ინტრუმენტი განათლების მინისტრის პოლიტიკაში. ვასკოჩელოსი მისწრაფოდა და ხაზი გაესვა იმისთვის, რომ ქვეყანა დაშორდა წარსულს, მაგრამ არა ტრადიციებს, მას უნდოდა წაეშალა კოლონიალური უღლისა და მე-19 საუკუნის ევროპული კულტურის კვალი.

1921 წლის ნოემბერში სხვა მხატვრებთან და შემოქმედებითი ინტელიგენცის წარმომადგენლებთან ერთად, დიეგო რივერა ვასკონჩელოსმა მიიწვია იუკატანზე არქეოლოგიური გათხრების მოსანახულებლად, მიმდინარე მაიას უძველესი ქალაქების რაიონში, – ჩიჩენი – იცი და უშმალია. მინისტრმა თხოვნით მიმართა შემოქმედებითი ჯგუფების წევრებს – უფრო ახლოს გასცნობოდნენ მექსიკის მხატვრულ მემკვიდრეობას, ის ხომ ძირითადი გახდებოდა მათ მომავალ სამუშაოში. ვასკონჩელოსის მოწოდების საპასუხოდ, რომელსაც დიეგო რივეირა თან ახლდა პროვინციებში მომდევნო მოგზაურობისას თავისი ქვეყნის სახალხო მასების ურთიერთობისთვის ახალი გამოსახვითი საშუალებების ძიებაში, დიეგომ დაიწყო გამოსახვიტი ხელოვნების ფორმების შემუშავება, რომელიც მოემსახურება ადამიანებს და უჩვენებს მათ თავის საკუთარ ისტორიას.

1922 წლის იანვარში ევროპიდან 6 თვის დაბრუნების შემდეგ, დიეგო რივიერამ დაიწყო მუშაობა პირველ ფრესკაზე "მსოფლიოს (სამყაროს!) შექმნა" ეროვნულ მოსამზადებელ სკოლაში, მეხიკოში სან- ილდეფონსოს ყოფილი კოლეჯის უმაღლეს სკოლაში. ამ სასწავლო შენობაში მისი ნამუშევარი გახდა ე.წ. მექსიკური ფერწერის რენესანსი. იმ დროს როდესაც ბევრი სხვა მხატვარი ხატავდა შიდა ეზოს კედლებს, დიეგო რივიერამ გაატარა დახლოებით წელიწადი, ექსპერიმენტალური ფრესკის დასამთავრებლად სიმონ გოლივერის სასკოლო ამფიტიატრში. მშვენიერმა გრაფიკოსმა დიეგო რივერამ თავისი პროექტის მოსამზადებელი ნახატები შეასრულა ნახშირით და ჩინკვეჩენტოს იტალიური ოსტატების მანერით. მაშინ როდესაც დახატა ნაწარმოებში, რომელიც რივერამ შეასრულა მექსიკაში დაბრუნების შემდეგ პირველსავე თვეში, ჭარბობს თემები მექსიკური ყოველდღიური ცხოვრებისა, ამ ფრესკაში ოსტატი აერთიანებს ქრისტიანულ და ევროპულ სიუჟეტებს, ნათელი მექსიკური ბევრფერიანობა და სხვადასხვა ნაირი მექსიკური არქიტიპები, მიაღწევს გასოცარ, კონტრასტს. ამ ნამუშევარში ნათლად შეინიშნება ნაზარიელების სტილის ზეგავლენა, მისი შექმნის დროს ოსტატს გამოადგა იტალიური კვლევებიც.

სიუჟეტი, სიმონ ბოლივერის ამფითეატრში განხორციელებული, მხატვრის სიტყვებით, მოიცავს "მეცნიერების და ხელოვნების წარმოშობას, ის თავის მხრივ ვერსიაა კაცობრიობის ისტორიის". გამოხატული სცენა, ასახავს ვასკონჩელოსის იდეოლოგიას. რასობრივი ნაზავი წარმოდგენილია ხანდახან წყვილი მეტისიებით, განათლება ხელოვნების წყალობით; მისწრაფება სხვადასხვა კეთილის მყოფელების შესაძენად, რომელსაც გვასწავლის იუდეოქრისტიანული რელიგია, ბერძნული გამოყენება მეცნიერებისა, მოწოდებული ბუნების მართვისა და ადამიანი მიიყვანოს აბსოლიტურ სიმართლემდე.

დიეგო რივერას მიერ დახატულ ფრესკებში მოგვიანებით, ოსტატის მხატვრული ენა შეიცვლება, ნამუშევრებში უფრო ძლიერ შეიგრძნობა აგიტაციურ - პოლიტიკური საწყისი, რომელიც არ არის წარმოდგენილი ამფითეატრის კედლების მოხატულობაში. კლასიკურ - ესთეტიკური იდეალის ფორმები, რამდენადმე უკან იხევს ამ გარდამავალ ნამუშევარში, იცვლება მის მომდევნო ქმნილებაში განათლების სამინისტროში ინდური ესთეტიური იდეალის ფორმებით, რომლებიც მან თავად შექმნა და დააფიქსირა ჟან შარლოსთან და სხვა თანამედროვე მხატვრებთან ერთად.

ევას სახისთვის მხატვარმა მოულოდნელად აიღო გვადალუპე მარინი, რომელთანაც მას მომავალში მტკიცე კავშირი ჰქონდა. 1922 წლის ივნისში ქალაქ გვადალახარში დაბადებული ლუპე მარინი და დიეგო რივერა დაქორწინდნენ და ცხოვრება დაიწყეს მიკსკალკოს ქუჩაზე მდებარე სახლში. მთავარი მოედნის მეხიკოს ზაკალოს გვერდით. ცოლ-ქმარმა 5 წელი იცხოვრა ერთად, მათ შეეძინათ ორი გოგონა: გვადალუპე და რუტი . გვადალუპე 1924 წელს მოევლინა ქვეყანას, ხოლო რუტი-1927 წელს.

როგორც ყველა ადრეულ, ასევე დიეგო რივერას ყველა მომდევნო ქმნილებაში, მექსიკური ტრადიციული ხელოვნების დეტალურ ცოდნას უერთდება კრეატიული სტილის თანამედროვე ელემენტების ოსტატურ გამოყენება. უკანასკნელ წლებში მუდმივად (ხშირად კრიტიკულად) გამოხატავს როგორც წარსულს, ასევე თავისი ქვეყნის აწმყოს. მას მტკიცედ სწამს უტოპიური მტკიცება იმისა, რომ ადამიანს შეუძლია შემოქმედების დახმარებით საზოგადოების შეცვლა, ააშენოს ნათელი და სამართლიანი მიმავალი. ითვლებოდა რომ, ქმნიდა რა თავის კედლის მხატვრობას, დიეგო რივერა მიმართავდა მარქისტულ თეორიას, თუმცა მისი ბიოგრაფები - ბერტრამ დ. ვოლფი და ლოლო დე ლა ტორიენტე, _ ამტკიცებენ, რომ მხატვარს წაუკითხავს მარქსი და უარს ამბობდა მიეღო რაიმე დოგმები, მაგრამ მხატვრების მოქანდაკეებისა და გრავიორების რევოლიციურ სინდიკატში, რომელიც დარსდა 1922 წლის შემოდგომაზე მისი დახმარებით, მას გააცნეს კომუნისტური იდეოლოგია.

მექსიკელი მხატვარი დავიდ ალფარო სიკეიროსი, რომელსაც დიეგო რივერა შეხვდა 1919 წლის დასაწყისში პარიზში და რომლის წარმომადგენლები ხელოვნებაზე და მისი სოციალური ღირებულებების ამოცანებზე აზრს იაზრებდა, დაბრუნდა ევროპიდან, რომ შეერთებოდა მათ, რომლებმაც ჩამოაყალიბა ინტელექტუალური ელიტა _ მოძრაობა ახალი მხატვრები: კარლოსუ მელიდე, ამადო დე ლა კუევე, ხავერუ გერერო, რამონუ ალვე გუადარამე, ფერნანდო ლეალიუ, ფერმინუ რევუელტასუ, ხერმანუ კუეტო და ხოსე კლემენტე ოროსკო. ბევრი სხვა ლათინოამერიკული შემოქმედებითი კავშირების მსგავსად, მექსიკური ჯგუფი წამყვან მხატვრებს, ევროპელ კოლეგებს ბაძავდნენ. გამოვიდა მანიფესტი, რომლის ტექსტი გამოხატავდა მისი წევრების იდეალებს. ეს მანიფესტი სიკეიროსმა შეადგინა ჯერ კიდევ ესპანეთში. 1924 წელს ფურცლები, რომლებსაც ბეჭდავდა და ავრცელებდა ეს კავშირი გადაიქცა გაზეთად "El Machete", ცოტა მოგვიანებით ეს გაზეთი გახდა მექსიკური კომუნისტური პარტის ოფიციალური ორგანო. ფურცლები კი ემსახურებოდა იმას, რომ გაეხმაურებინა კავშირის პროგრამა, რომელიც მიისწრაფვოდა მხატვრული და პოლიტიკური რევოლუციის ერთიანობისაკენ.

1922 წლის ბოლოს დიეგო რივერა შეუერთდა მექსიკურ კომუნისტურ პარტიას და სიკეიროსთან და ხავიერ გერერასთან ერთად შექმნა მისი აღმასრულებითი კომიტეტი.

1922 წლის მარტში ვასკონჩელოსმა მექსიკაში გამოაცხადა ფრესკული მოძრაობის გრანდიოზული პროექტი. მისი პირველი ეტაპი იყო განათლების სამინისტროს შიდა ეზოს ორი კედლის გაფორმება, ახალი შენობები, რომლებიცერთი წლით ადრე გაიხსნა, პროექტის მინისტრმა პასუხისმგებლად დიეგო რივერა დანიშნა. კოლეგებთან ერთად ოსტატს უნდა დაეფარა მოხატულობით კედლის 117 ფართობის ნაწილი. მოხატული ზედა არსის საერთო ფართი 1600 კვ. მეტრს შეადგენდა, რომლის დახმარებითაც დიეგო რივერა აპირებდა შეექმნა აქამდე არარსებული ეროვნული რევოლუციური იკონოგრაფია, მოიცვა 4 წელზე მეტი და 1928 წელს იქნა დამთავრებული. კედლის მოხატულობის სიუჟეტებს უნდა აესახა საზოგადოების რევოლუციური იდიალები და ხაზი გაესვათ მექსიკაში ინდური მოსახლეობის მნიშვნელობისთვის. პირველი სართულების ორივე შიდა ეზოს კედელი იფარებოდა ფრესკებით, შესრულებული მარტივი ლაპიდარული ფორმით. პატარა ეზო, რომელსაც რივიერამ "შრომის ეზო" უწოდა, მაყურებლებს წარუდგენდა სურათებს მექსიკელების ყოველდღიური ცხოვრებიდან: ქალაქის სამუშაო სცენებს, სოფლის მშრომელებისა და პროვინციებში მცხოვრები ხალხის ცხოვრების პირობების გაუმჯობესებისათვის ბრძოლის სცენები დიდი "დღესასწაულები ეზო" მოიცავს სცენებს, რომელიც გამოხატავს ტრადიციულ მექსიკურ სახალხო დღესასწაულებს.

რადგან დიეგო რივერას ყოველდღიური ანაზღაურება შეადგენდა მხოლოდ 2 დოლარს, მან დაიწყო ნახატების, აკვარელებისა და სურათების კოლექციონერებზე გაყიდვა (ძირითადად ჩრდილოეთ ამერიკულ ტერიტორიებზე). იშვიათად ეს იყო ესკიზებისა და ფრესკების წინასწარი მონახაზები. მექსიკური მოტივები, რომლებიც შეიძლება ვნახოთ კედლის მოხატულობაში, იმავე სახით “გადაბარგდნენ” დაზგური მხატვრობის ნაწარმოებში. მაგალითად “ტეხუანტეპეკელი ქალის ბანაობა” ენათესავება სიუჟეტით ფრესკას ბანაობა ტეხუანტეპკში, შესრულებულს სამინისტროს შენობის ლიფტის შესასვლელთან ახლოს, ხოლო სურათი “ქალი სიმინდის კვერის გამბრტყელებელი” იდენტურია ფრაგმენტისა “გონჩაროვი”, რომელიც მდებარეობს იმავე შენობის “შრომის ეზო” აღმოსავლეთ კედელზე. ორივე სცენაზე ინდიელი ქალები გამოსახულები არიან ყოველდღიურ სამუშაოზე, რივერასთვის ე.წ. ტიპიურ კლასიკურ სტილში, ავტორი იყენებდა გამეორებით მოტივებს, რაც განსაკუთრებით შესამჩნევია “სადღესასწაულო ეზოში”. მოტივების გამეორება ხშირდება რივერას უფრო გვიან ციკლებში).

1924 წელს საზოგადოების კონსერვატიულად განწყობილი ფენის პოლიტიკური აღელვების დროს, უმაღლესი სკოლის სტუდენტების ნაწილმა მოაწყო ოროსკოსა და სიკეიროსის ფრესკებზე თავდასხმა, რომელიც მდებარეობდა ეროვნულ მოსამზადებელი სკოლის შიდა ეზოში და მოითხოვეს ყველა მსგავსი პროექტის დახურვა. ინტერვიუში ამ ინციდენტის გამო დიეგო რივერამ, როგორც განათლების სამინისტროში სახვითი ხელოვნების განყოფილების უფროსმა, მკაცრად გააკრიტიკა მსგავსი გამოხტომები, მაგრამ ვასკონჩელოსი, რომელიც არ ეთანხმებოდა ობრეგონისის პოლიტიკას, წავიდა სამინისტროდან. ერთ წამში კონსერვატორებმა მიაღწიეს მიზანს, ფრესკური პროექტი იყო შეჩერებული. მხატვართა უმეტესობამ, სიკეროსის მსგავსად დატოვეს მეხიკო და გაემგზავრნენ სამუშაოს საძებრად პროვინციებში. მხოლოდ დიეგო რივერამ შეძლო დაერწმუნებინა ახალი განათლების მინისტრი, ხოსე მარია პუიგუ კასაურანკო, პროქტის აუცილებლობაში, შეინარჩუნა თავისი თანამდებობა და დაამთავრა განათლების სამინისტროს მოხატვა.

სამინისტროს შენობის პირველ სართულეზე გამოსახულია მექსიკის ფედერაციის შტატების გერბები, აგრეთვე ნაკლებად სულისშემძვრელი სიუჟეტები თემაზე ინტელექტუალური და აკადემიური მუშაობა, მეორე სართულზე სხვა თხრობითი ციკლია: რევოლუციის კორიდორში გამოყოფილია ორ ნაწილად აგრარური რევოლუცია და პროლეტარული რევოლუცია, მხატვრულ ზოლებზე დაწერილი იყო ციტატები პოპულარული ეროვნული ბალადიდან. შემოქმედებითმა გადამუშავებამ ცორრიდო ერთ მთლიანობაში შეაერთა ფრესკების პანელები. ყველა მექსიკელისთვის ცნიბილი, მუსიკალური ოთხხაზიანი ბალადა რადიკალურ მხატვრულ სიახლედ იქცა, რომელიც ძირირადად მიმართავდა გაუნათლებელ მოსახლეობას და ასწავლიდა მათ სიახლის მიღებას ლექსებისა და სიმღერების დახმარებით.

ციკლი პროლეტარული რევოლუცია, მიძღვნილი რევოლუციური ბრძოლებისადმი, კოპერატივების შექმნისადმი და კაპიტალიზმზე გამარჯვებისადმი, იხსნება კომპლექსის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ფრესკების არსენალი. ერთადერთ ჰორიზონტალურ კომპოზიციის სერიაში დიეგო რივერა გამოხატავს მეგობრებს და ამხანაგებს, მდგომებს ხულიო ანტონიო მელის ირგვლივ. გამოსახულების ცენტრშოი დახატულია ფრიდა კალო, რომელიც მუშებს ურიგებს იარაღს. დიეგო რივერამ გაიცნო ფრიდა კალო (რომელიც ერთი წლის შემდეგ მისი მეუღლე გახდა) 1928 წელს პროგრესიულ ინტელიგენციის წრეში. იმავე წელს ფრიდა შეუერთდა მექსიკურ კომუნისტურ პარტიას და რივერა მას ხატავს, როგორც კომუნისტურ აქტივისტს მკერდზე წითელი ვარსკვლავით. კომპოზიციის მარცხენა მხარეს ჩვენ ვხედავთ ალფარო სიკეიროსს, დიეგოს თანამოძმეს. ის გამოსახულია სამხედრო კაპიტნის ფორმაში, ფაქტიურად როგორც იყო რევოლუციურ წლებში. ანტონიო მელა, რომელიც მოკლული იქნა მეხიკოს ქუჩაზე 1929 წლის 10 იანვარს. კუბელი დიქტატორის ხერარდო მაჩადოს ბრძანებით, დგას სურათის მარჯვენა მხარეს მისი შეყვარებულისა და პარტიული ამხანაგის თინა მოდოტის გვერდით, რომელიც მებრძოლებს ურიგებს სამკერდე პატრონაჟებს.

ტინა მოდოტი , იტალიური წარმოშობის ამერიკელი, ცნობილი ფოტომესურათე და კომუნისტური მოძრაობის აქტივისტი (ხშირად იმყოფებოდა მექსიკაში, საბჭოთა კავშირში, მოინახულებდა ესპანეთს სამოქალაქო ომის პერიოდში). მექსიკაში ჩავიდა 1922 წელს და გაიცნო დიეგო რივერა, ხავიერ გერეროს და პროგრესიულ მხატვართა ჯგუფის სხვა წევრებს. 1923 წლის ივნისში ის კვლავ ჩავიდა მეხიკოში ამერიკელ ფოტოგრაფ ედვარდ ვესტონთან და მის ვაჟიშვილ ჩანდლერთან ერთად. ის იყო აღრფრთოვანებული დიეგო რივერას მონუმენტალური ნამუშევრებით და თან წაიყვანა ვესტონი განათლების სამინისტროში, რომ ეჩვენებინა მისთვის ფრესკები. 7 დეკემბერს 1923 წელს ვესტონმა დღიურში აღბეჭდა თავისი შთაბეწდილებები მხატვარზე: “მე მას ახლოდან ვაკვირდებოდი” მისი მზადმყოფი მოქმედებისათვის, მისი სამკერდე პატრონტაჟი ნათლად კონსტრასტულია მის მეგობრულ ღიმილთან. ისინი უწოდებენ მას “მექსიკის ლენინს”. მხატრვრები აქ ძალიან ახლოს არიან კომუნისტურ მოძრაობასთან. მათ არ აქვთ სალონური პრაქტიკა. დიეგო რივერას აქვს პატარა მგძნობიარე ხელები, როგორც ოსტატ-ხელოსანს, თმები უკან აქვს გადაწეული შუბლიდან, დიდ ნაწილს ტოვებს თავისუფალს, ნახევარ სახეზე მეტს, ქმნის რა ძლიერ გუმბათს, ფართეს და მაღალს ჩანდლერი ძალიან გატაცებულია დიეგოთი. - მისი უდიდესი ზომებით, გადამდები სიცილით და მისი უდიდესი რევოლვერით. “ის მას იყენებს იმისთვის, რომ დაიცვას თავისი სურათები?” __მკითხა მე ვაჟიშვილმა. ერთი ფრესკისთვის, რომელიც მდებარეობს მეორე სართულზე კიბის გისოსთან, რივერა იყენებს თავის ფოტოსურათს, გადაღებულს ვესტონის მიერ, __ასე გამოჩნდა მხატვარი, მოქანდაკე და არქიტექტორი. დიეგო რივერა მიისწრაფოდა თხრობით ციკლში ჩაერთო თავისი კონცეპცია მხატვრის პიროვნებაზე, რომელიც, როგორც ყველა აღორძინების ტიტანი (რენესანსის) უნდა ყოფილიყო მხატვარი, მოქანდაკე და არქიტექტორი.

დიეგო რივერას ფრესკული ციკლი განათლების სამინისტროში ხშირად მოიხსენიება, როგორც ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული ნამუშევარი. შეიძლება, მას აღემატება მხოლოდ ფრესკები ჩაპინგოში-წერს მექსიკელი პოეტი და ნობელის ლაურეატი ოკტავიო პას- განათლების სამინისტროს ფრესკებში ხელოვნების სხვადასხვა მიმდინარეობებმა დიეგოს აჩუქეს ფრთები, რომლითაც ის მიჰქრის შორეთში. რაც აძლევს საშუალებას გამოაჩინოს თავისი დიდი ნიჭი. ეს სურათები ჰგავს მარაოს, რომელიც მუდმივად იშლება, გვიხსნის ჩვენ მხატვრის მრავალწახნაგა უნიკალურობას; ბრწყინვალე პორტრეტისტი ხანდახან გვაგონებს ენგრს; კვატროჩენტოს მონდომებული მოსწავლე, რომელიც ხანდახან უახლოვდებოდა დუჩო და ბუო ნინსენის სერიოზულობას, სხვა დროს კი კვლავ გვიხსნის. ეს ზუსტად ის სიტყვაა, რომელიც აუცილებელია- ავსებს ბენცო გოცოლის სავსე ფერის ხელოვნებას; ოსტატი მოცულობის და გეომეტრიის, რომელმაც შეძლო სეზანის გაკვეთილები გამოეყენებინა ფრესკებში. მხატვარი, რომელმაც მიაღწია გოგენის ხედვამდე - ხეები, ფოთლები, წყალი, ფერები, სხეულები, ნაყოფები - თუნდაც დახატული კედელზე, თითქოს ყვავილობენ; და ბოლოს გრაფიკოსი ოსტატი, მელოდიური ხაზისა.

1924 წლის ბოლოს, როცა დიეგო რივერა ჯერ კიდევ დაკავებული იყო პირველი სართულის პროექტით “დღესასწაულების ეზო” ხოლო გენერალი პლუტარკო ელიას კალესი გახდა მექსიკის ახალი პრეზიდენტი ოსტატ- მონუმენტალისტებმა ახალი შეკვეთა მიიღეს ჩაპინგოში, სოფლის მეურნეობის ეროვნული სკოლის მოხატვისა. დიეგო რივერა მაშინვე შეუდგა მუშაობას. ფრესკები, რომლებიც მდებარეობდა ვესტიბიულში, მთავარ კიბეზე და მისაღებ დარბაზში ადმინისტრაციული კორპუსის პირველ სართულზე, ეძღვნებოდა თემას - “დედამიწის გათავისუფლება”, მათ ხაზი უნდა გაესვათ სასოფლო-სამეურნეო კოლეჯის რევოლუციური დავალების მნიშვნელობისათვის.

1926 წელს დიეგო რივერა დაინტერესდა ჩაპინგოში ყოფილ ქალთა მონასტრის სამლოცველოთი, რომელიც მოგვიანებით გადაკეთებული იქნა სასოფლო-სამეურნეო სკოლად. აშენებულია მექსიკაში სხვა ქრისტიანული ეკლესიების მსგავსად, პირამიდა -ტაძრის თავზე, იმ დროისთვის სამლოცველო სტუდენტების თავშესაფარ ადგილად იქცა. დიეგო რივერას ფრესკები, რომლითაცაა დაფარული ყველა კედელი და ჭერი, გაერთიანებულია ერთ ანსამბლად, შეიძლება შეადაროთ შთაბეჭდილების ძალას და მხატვრული ძლიერება მხოლოდ მიქელანჯელოს სიქსტის კაპელის მოხატულობას ან სკროვენი ჯოტოს კაპელის ფრესკებს. მოცემულ შემთხვევაში მხატვრობას უნდა შთაეგონებინა ახალი თაობებისათვის, თუ როგორი უნდა იყოს აგრონომებისა და ინჟინრების სამშობლო და რევოლუციური იდეების ერთგულად მსახური. კომპოზიცია, მდებარე ნეფში, იყოფოდა განში ოთხ ნაწილად, ამას ემატებოდა კიდევ ერთი მხარე, რომლის მაღლა მდებარეობდა უშველებელი გალერეა, მარცხნივ იყო ფრესკები, გაერთიანებული საერო სახელწოდებით “სოციალური რევოლუცია” , ამსახველი აგრარული რეფორმის ამოცანების, მარჯვნივ შეიძლება ვნახოთ მოხატულობა, მიძღვნილი ბუნებრივი განვითარებისადმი გამდიდრებული სილამაზის და დედამიწის სიუხვით, რომლის ბუნებრივი განვითარება ხდება ცვლილებების პარალელურად, გამოწვეული რევოლუციის მიერ. მთელი კომპოზიცია (ნახევრადმრგვალი კედელი სამლოცველოს ბოლოში) მთავრდებოდა შიშველი ქალის უშველებელი გამოსახულებით, გარშემორტყმული ოთხი სტიქიით, __ ეს იყო ალეგორია გათავისუფლებული დედამიწის. ბუნება და საზოგადოება გასცდნენ ქაოსისა და ექსპლუატაციის ერას და ამიერიდან იმყოფებოდნენ განუყოფელ ჰარმონიაში, ამრიგად იეზუიტური მონასტრის სამლოცველოში მხატვარი იყენებს რა სამყაროს და ბუნების სახეებს, რელიგიური გამოხატვით მოტივებს და სოციალისტურ სიმბოლიკას, ქადაგებს თავის რევოლუციურ კრედოს.

იმ დროს, როცა კომპოზიციაში განთავსებულ დედამიწაზე დიეგო რივერამ გამოხატა თავისი ფეხმძიმე მეუღლე, გვადალუპე მარინი, სხვა ალეგორიული ქალის ფიგურისთვის მან მოიწვია თინა მოდოტი მუშაობის დროს დიეგომ რომანი გააჩაღა ამერიკელ ფოტოგრაფთან, რამაც ლუპე მარინთან მიიყვანა სერიოზულ უთანხმოებამდე; ქალიშვილის რუტის დაბადების შემდეგ 1927 წელს, მხატვარმა ურთიერთობა გაწყვიტა ცოლთან, მაგრამ დიეგო რივერა აგრძელებდა თავისი ქალიშვილების ნახვას და მატერიალურად ეხმარებოდა.

1927 წლის შემოდგომაზე, ჩაპინგოს პროექტის დამთავრების შემდეგ, დიეგო რივერა მიემგზავრება სსრკ-ში, რათა მონაწილეობა მიეღო ოქტომბრის რევოლუციის ათი წლისთავის დღესასწაულში, როგორც კომუნისტური პარტიის მექსიკელი მოღვაწეების ოფიციალური დელეგაციის წევრმა და წარმომადგენელმა მუშების სხვადასხვა ჯგუფისამ. მონუმენტალისტი რუსეთის მონახულებას ჯერ კიდევ მაშინ ოცნებობდა, როცა პარიზში ცხოვრობდა, და აი ბოლოს და ბოლოს საშუალება მიეცა საბჭოთა ქვეყანა თავისი თვალით ენახა. ოსტატი იმედოვნებდა, რომ სოციალიზმის ქვეყანაში მას შეეძლო თავისი ნიჭი განევითარებინა. აეღო ახალი თემები შემოქმედებისთვის და დაეხატა ფრესკა რევოლუციური პროგრესის სასიკეთოდ. ბერლინში, ხანმოკლე გაჩერების შემდეგ, რომლის დროსაც დიეგო რივერა შეხვდა გერმანელ მხატვრებს და შემოქმედებითი ინტელიგენციის წარმომადგენლებს, მან გაატარა 9 თვე მოსკოვში. დიეგო რივერა; კითხულობდა ლექციებს. ლექტორად იყო დანიშნული მონუმენტალური მხატვრობის ხელოვნების სკოლაში და მჭიდრო ურთიერთობა დაამყარა მოსკოველი მხატვრების მიერ დაარსებულ ორგანიზაციასთან “ოქტომბერი”. ამ ჯგუფის წევრები მხარს უჭერდნენ ოფიციალურ ხელოვნებას, დამყარებულს სოციალურ იდეალებზე, ამასთან ერთად პატივს სცემდნენ როგორც სოციალურ რეალიზმს, ასევე საბჭოთა ავანგარდისტების აბსტრაქტულ მხატვრობას. ფრესკის პროექტის მომზადებისას, შეკვეთილი ანატოლი ლუნა-ჩარსკის მიერ, სსრკ განათლების ნარკომი, დიეგო რივერამ შეავსო ალბომი 45 აკვარელში შესრულებული ნახატით, ამსახველი 1918 წლის საპირველმაისო დღესასწაულისა. ეს ერთადერთი მხატვრული მემკვიდრეობაა ოსტატისა, რომელიც რუსეთის მონახულების პერიოდს მიეკუთვნება. წითელარმიელთა კლუბის მოხატვა უთანხმოებისა და ინტრიგების შედეგად არ იქნა განხორციელებული. რამდენიმე ჩანახაზტი მომავალში გამოყენებული იქნა მონუმენტალისტის გვიანდელ ქმნილებებში. დიეგო რივერას პოლიტიკურმა და კულტურულმა შეხედულებებმა, რომლებიც არ ემთხვეოდნენ საბჭოთა რუსეთის სავალდებულო შეხედულებებს, სტალინის მთავრობა აიძულა რომ მხატვრისთვის შეეთავაზებინა მექსიკაში დაბრუნება.

1929 წლის 21 აგვისტოს, მექსიკაში დაბრუნების შემდეგ, დიეგო რივერა ქორწინდება ფრიდა კალოზე, ის იყო 21 წლით მასზე პატარა. პერსპექტიულმა ახალგაზრდა მხატვარმა მიმართა მეტრს, ქორწინებამდე ერთი წლით ადრე, როდესაც ის ჯერ კიდევ ხატავდა ფრესკებს განათლების სამინისტროს შენობაში. მას უნდოდა რომ დიეგოს შეეფასებინა მისი პირველი მხატვრული ნამუშევრები, დახმარებოდა ცხოვრებისეული გზის არჩევაში. ორივესთვის ხელოვნება და პოლიტიკა იყო ცხოვრების მთავარი მიზანი და ამიტომ ქორწინების შემდეგ დიდხანს რჩებიან ამხანაგების იდეალურ პარტნიორებად ბრძოლაში. ისინი ვერ აზროვნებდნენ ერთმანეთის გარეშე, კამათისა და უთანხმოების მიუხედავად, მათი თანაცხოვრება გაგრძელდა ფრიდა კალოს სიკვდილამდე (1954 წ). დაქორწინებისთანავე დიეგო რივერა სტუდენტების მიერ არჩეული იქნა სან კარლოს აკადემიის დირექტორად. მხატვრის მიერ შემუშავებულმა მეცადინეობების ახალმა გეგმამ, რადიკალური სიახლეების შემოღებით, სკანდალამდე მიიყვანა სმი-ში. დიეგო რივერას ახალი კონცეფციის თანახმად, სტუდენტებს უფლება ეძლეოდათ, მონაწილეობა მიეღოთ სასწავლო გეგმის შემუშავებაში, პედაგოგების დანიშვნასა და შტატების მოკრებაში. დიეგომ ხელი მოაწერა ბრძანებას, რომლის თანახმად სწავლა გარდაიქმნა მკაცრ სისტემად. სკოლა უფრო მეტად ფაბრიკას დაემსგავსა, ვიდრე აკადემიას. ბაძავდა რა ლეონარდო და ვინჩის, მას სურდა სტუდენტები უნივერსალურ მხატვრებად გადაექცია. არქიტექტურული სკოლის მსმენელები და მასწავლებლები, რომლებიც იმავე შენობაში იმყოფებოდნენ, ახალი ხელმძღვანელობისადმი იჩენდნენ სასტიკ მტრობას. შემდეგ მათ შეუერთდნენ მოწინააღმდეგენი დიეგო რივერას კონსერვატორი მხატვრების რიცხვიდან და მალე მექსიკურ კომუნისტური პარტიაც, რომლიდანაც ის იქნა გარიცხული 1929 წლის სექტემბერში, საბოლოოდ აკადემიის ადმინისტრაციამ პროტესტები დასაბუთებულად აღიარა და 1930 წელს მონუმენტალისტს მოუწია თავისი თანამდებობის დატოვება.

მექსიკის კომუნისტურმა პარტიამ დაგმო დიეგო რივერას ურთიერთობა სტალინის პოლიტიკასთან და დანაშაულად ჩაუთვალა თანამშრომლობა კალესას მთავრობასთან და მის მემკვიდრეებთან. პარტიაში მისმა ამხანაგებმა ჩათვალეს, რომ ოსტატი არ უნდა დათანხმებულიყო განათლების სამინისტროს და ჩაპინგოს სკოლის მოხატვას. 1929 წელს მხატვარი შეუდგა ნაციონალური სასახლისთვის ფრესკის ხატვას მეხიკოში, სადაც პრეზიდენტი და მისი მთავრობა თათბირობდა. აგრეთვე ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროს საკონფერენციო დარბაზისთვის.

ნაციონალურ სასახლეში მექსიკელი ხალხის ისტორიაზე მსხვილმაშტაბური ფრესკების მიღმა, დაახლოებით იმავე დროს დიეგო რივერა მექსიკაში ამერიკის ელჩის დუაიტა ვ. მოროუს დაჟინებით, ქმნის მოხატულობას კუერნავაკში კორტესის ყოფილ სასახლეში. მოროუ იყო დიდი თაყვანისმცემელი დიეგო რივერას ნიჭისა და შეკვეთის შესრულებისათვის შესთავაზა 12 ათასი დოლარი, იმ დროისთვის საოცრად მაღალი ფასი. ამასთან ერთად ამერიკელმა შესთავაზა დაეფარა მხატვრის ამერიკაში მომდევნო გამგზავრების ყველა დანახარჯი.

კუერნავაკის და მორელოს ისტორიაზე მუშაობის დასრულების შემდეგ 1930 წლის შემოდგომით, ოსტატი იღებს ელჩის წინადადებას ამერიკის შეერთებულ შტატებში ფრესკის დახატვაზე. ასე ის აძლევს საბაბს მექსიკის კომუნისტურ ბეჭდვით სიტყვას, რომ დაასვან დაღი, როგორც “აგენტი მილიონერ მაროუსი და ამერიკული იმპერიალიზმისა, მაგრამ მიუხედავად პრესის ყველა თავდასხმისა, დიეგო რივერა ფრიდო კალოსთან ერთად, იმედებით სავსე, მიემგზავრება სან-ფრანცისკოში.


კომუნისტური იდეოლოგია კაპიტალისტი კლიენტებისათვის


მექსიკურმა ფრესლურმა მოძრაობამ სტიმული მისცა ლიტერატურული, მხატვრული და ინტელექტუალური ძალების ინტეგრაციას პოსტრევოლოციურ მექსიკაში და უდიდესი წვლილი შეიტანა “კულტურული მეკის” ფორმირებაში (ჩამოყალიბებაში), რომელმაც მიიზიდა უამრავი მხატვარი აშშ-დან, ევროპიდან და ლათინური ამერიკის ქვეყნებიდან.

აშშ-ში “სამი დიდი მექსიკელი ფრესკის მწერლის”_ხოსე კლემენტე ოროსკოს, და ვიდა ალფარო სიკერიოსის და დიეგო რივერას ნამუშევრებმა_ 1920 წელს მოიპოვეს განსაკუთრებული სახელი, მრავალრიცხოვანი სტატიების გამოქვეყნების შემდეგ, ტურისტები მიაწყდნენ მექსიკას, რათა თავისი თვალით ენახათ ცნობილი მხატვრების ნამუშევრები. კოლექციონერები უკვეთავდნენ ოსტატებს დაზგურ ნაწარმოებებს. განსაკუთრებული პოპულარობით სარგებლობდნენ დიეგო რივერას ტილოები, მასვე დაავალეს ფრესკის მოხატვა ამერიკული ქალაქების ადმინისტრაციული შენობებისა.

ამერიკაში ეპატიჟებოდა დიეგო რივერას მისი მეგობარიც რალფ სტეკპოული. კალიფორნიელმა მოქანდაკემ რივერა გაიცნო პარიზში, მათი მეგობრობა 1926 წელს განმტკიცდა, როდესაც სტეკპოულმა მოინახულა მექსიკა. ის იყო აღტაცებული დიეგო რივერას ფრესკებით განათლების სამინისტროში და ჩაპინგოში, შეიძინა მექსიკელის რამდენიმე სურათი და წაიღო ისინი თავის სამშობლოში. ერთ-ერთი ნამუშევარი სტეკპოულმა უილიამ ჯერსტლუს გადასცა ძღვენის სახით, სან-ფრანცისკოს მხატვრული კომისიის პრეზიდენტმა ხელოვნების მცოდნედ შეაფასა მხატვრის ნიჭიერება და ის მოიპატიჟა კალიფორნიის ხელოვნების სკოლის მოსახატად. დიეგო რივერა სიხარულით დათანხმდა. 1929 წელს, როდესაც დაიწყო სამუშაოები სან-ფრანცისკოს წყნარი ოკეანის საფონდო ბირჟის ახალი შენობის მოწყობისა, სტეკპოულმა ერთი კედელი შეინახა ცნობილი მექსიკელი მხატვრის ფრესკისათვის.

ამრიგად, დიეგო რივერა წარმატებულად შრომობდა აშშ-ში და არ აპირებდა სამშობლოში დაბრუნებას, მაგრამ მსგავსი გადაწყვეტილება არ იყო ნაკარნახევი მხოლოდ შეკვეთების დიდი რაოდენობით. პრეზიდენტ ფრიდა კალოს დროს (1924-28 წ) მექსიკაში მხატვარ მონუმენტალისტებისათვ
ის დადგა რთული დრო. მათი უმრავლესობა არ იღებდა არანაირ შეკვეთას. მომდევნო წლები რეპრესიებით აღსავსე აღმოჩნდა აღნიშნული პირების წინააღმდეგ, რომლებიც ჩამოშორდნენ მთავრობის ოფიციალურ კურსს. 1929 წელს ბევრი კომუნისტი, მათ შორის სიკეიროსიც აღმოჩნდა ციხეში. მსგავსი პოლიტიკის შედეგი გახდა ემიგრაციის ტალღა, ბევრი პროგრესული მხატვარი გაემგზავრა აშშ-ში, სადაც მათ სამუშაოს ალტერნატიულ ვარიანტებს სთავაზობდნენ.

თავიდან დიეგო რივერა უარს ამბობდა აშშ-ში წასვლაზე თავისი კომუნისტური შეხედულებების გამო (თუმცა 1929 წელს ის აღარ იყო კომუნისტური პარტიის წევრი), არც ამერიკელებს სურდათ ეხილათ ეს დამოუკიდებლობისათვის გაშმაგებული მებრძოლი. და რაც ყველაზე მეტადაა გასაკვირი, როგორც გენერალური მდივანი ამერიკული ქვეყნების ანტიიმპერიალისტური ლიგის მხატვარი მკაცრად აკრიტიკებდა ამერიკის პრეზიდენტს გერბერტა გუვერას მისი ნიკარაგუის პოლიტიკის გამო. საბოლოოდ მისი გავლენიანი მეგობრის, სადაზღვევო აგენტის და ალბერტ მ. ბენდერის ხელოვნების ნაწარმოების შემგროვებლის დახმარებით, რომელმაც მექსიკის მონახულების დროს შეიძინა რივერას რამდენიმე ნამუშევარი, დიეგომ მიიღო ვიზა აშშ-ში გასამგზავრებლად. დიეგო რივერას შეერთებულ შტატებში საკმაოდ ცივად შეხვდნენ, მას თავს დაატყდა ანტიკომუნისტური პრესა, იმ ფაქტს, რომ მექსიკელს სთავაზობდნენ პროექტებს, რომლებსაც მათ არც აკარებდნენ, არ შეიძლებოდა არ გაეღიზიანებინა ადგილობრივი მხატვრები. განსაკუთრებული სიძულვილი გამოიწვია გამოფენამ, რომელიც გაიხსნა 1930 წელს, კალიფორნიის საპატიო ლეგიონის სასახლეში (დიეგო რივერამ წარმოადგინა დაახლოებით 120 ნაწარმოები. მხოლოდ მაშინ როცა ოსტატმა დაამთავრა შეკვეთილი ფრესკები, საზოგადოებამაც და პრესამაც შეცვალა თავისი დამოკიდებულება მონუმენტალისტისადმი _ ამიერიდან მისი მხატვრობა იწვევდა აღტაცებას. განსაკუთრებული შთაბეჭდილება საზოგადოებაზე მოახდინა დიეგო რივერას მეუღლემ- ნიჭიერმა მხატვარმა და ლამაზმანმა.

1930 წლის დეკემბრიდან 1931 წლის თებერვლამდე დიეგო რივერა მუშაობს “ალეგორია კოლიფორნიის” კომპოზიციის შექმნაზე წყნარი ოკეანის საფონდო ბირჟის ლანჩ-კლუბისთვის სანფრანცისკოში, საფონდო ბირჟა საზეიმოდ იქნა გახსნილი მარტში. ამის შემდეგ მხატვარი შვებულებას ატერტონში (კალიფორნია) ატარებს, სტერნების ოჯახში, სადაც მეპატრონის სასადილოში ხატავს ფრესკას. 1931 წლის ივნისში ის ამთავრებს კომპოზიციას, "ფრესკის შექმნა" კალიფორნიის ხელოვნების სკოლისთვის (ამჟამად სან-ფრანცისკოს სამხატვრო ინსტიტუტი).

ამ სამუშაოების დამთავრების შემდეგ დიეგო რივერას მექსიკაში დაბრუნება მოუწია, რათა პრეზიდენტის მოთხოვნის ჩარჩოებში დაემთავრებინა მიტოვებული სამუშაო ეროვნულ სასახლეში. მალე დიეგო წინადადებას იღებს ნიუ-იორკის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმში გამოფენის ჩატარებაზე. ამ მუზეუმმა, რომელიც დაარსდა 1929 წელს, ჩაატარა მხოლოდ ერთი პერსონალური გამოფენა- რეტროსპექტივა, მიძღვნილი ანრი მატისისადმი. და სწორედ დიეგო რივერა გახდა ის ოსტატი, რომელსაც მსგავსი პატივი ერგო, მოეწყო თავისი ნამუშევრების მასშტაბური ჩვენება (შეიძლება ითქვას რომ აშშ-ში მეტად აღარ შემდგარა არც ერთი გამოფენა და მნიშვნელობით, თვით 1986 წელს რივერას 100 წლისთავისადმი მიძღვნილ ჩვენებამდე. მას შემდეგ, რაც დამთავრებული იქნა ფრესკა ეროვნული სასახლის კიბის მთავარ კედელზე, ოსტატი კვლავ წყვეტს სამუშაოს და ფრიდა კალოსთან და ფერწერის ცნობილ მოვაჭრესთან ფრანს ფლინ პეინომთან ერთად, მიემგზავრება ნიო-იურკში გემით “ზამაკ მორო”. როგორც წევრი უმსხვილესი მექსიკური ხელოვნების ასოციაციის დაფინანსებული როკფელერების ოჯახის მიერ, პეინი სთავაზობს დიეგო რივერას ჩაატაროს მისი მექსიკური ქმნილებების რეტროსპექტიური გამოფენა. დიეგო რივერამ გამოიყენა მოგზაურობის დრო, რათა დაემთავრებინა რამდენიმე სადაზგო კომპოზიცია, რომლებიც ძირითადად წარმოადგენდნენ ვარიაციებს თემაზე ზოგიერთი ფრაგმენტის განათლების სამინისტროში მისი კედლის მოხატულობისა. ამავე პერიოდში დიეგო ხელაუღებლად ხატავს 8 პორტატიულ ფრესკას, რომლიდანაც 5 იქცა ვარიანტად მისი მექსიკური ფრესკების თემაზე, ხოლო 3 სხვა ასახავს ნიუ-იორკზე პირველ შთაბეჭდილებას. გამოფენა- რეტროსპექტივა გაიხსნა 23 დეკემბერს, მაყურებლის განსასჯელად წარმოდგენილი იქნა 150 ნამუშევარი. ექსპოზიცია მოინახულა 57 ათასმა ადამიანმა – ეს იმ დროისთვის მაყურებელთა მნიშვნელოვანი ციფრია.

პოპულარულმა ამერიკელმა, მსოფლიო ჩემპიონმა ჩოგბურთში ხელენ უილიზ მუდმა, რომელიც ითვლებოდა მხატვრობის აღიარებულ მცოდნედ (სწორედ მისგან შექმნა დიეგო რივერამ ცენტრალური ქალაქის ფიგურა ფრესკაზე, “ალეგორია კალიფორნიის სან-ფრანცისკოში” დიეგო რივერა გაეცნო ხელოვნების დეტროიტის ინსტიტუტის წამყვან წარმომადგენლებს: ექიმ ედგარ პ. რიჩარდსონს და იულიამ რ. ვალენტინერს. დიეგო რივერას შემოქმედების მხურვალე თაყვანისმცემელმა ამერიკელებმა, ქალაქის მერს შესთავაზეს 1931 წელს თებერვალში მოეწყოთ მისი ნამუშევრების ინსტიტუტში გამოფენა. მათ მიმართეს აგრეთვე ინსტიტუტის ხელმძღვანელობას წინადადებით (ქ. დეტროიტის ხელოვნების კომისიას) შეეკვეთათ მექსიკელისთვის კედლის მოხატულობა. რიჩარდსონმა თავისი გადაწყვეტილება ასე დაასაბუთა: ამ საოცარმა ფრესკის ოსტატმა შეიმუშავა ძლიერი თხრობითი ენა მონუმენტალური ფერწერისა. ის ერთადერთია ამჟამად ცოცხალ მხატვართა შორის, ვისაც შეუძლია ადეკვატურად ასახოს სამყარო, რომელშიც ჩვენ ვცხოვრობთ. რიჩარდსონმა საინტერესოდ ჩათვალა ის ფაქტი, რომ "იმ დროს როცა მხატვართა უდიდესი ნაწილი აბსტრაქტულია და თვითგაღრმავებული, გამოჩნდა მხატვარი, დიეგო რივიერას მსგავსი, რომლის ძლიერ და დრამატულ ხელოვნებას შეუძლია მისცეს შეუდარებელი თხრობითი ფორმა ნებისმიერ ობიექტს, ის უდიდესი მხატვარია, მისი შემოქმედების საგანი ითხოვს სიდიადეს".

ხელოვნების საქალაქო კომისიის თავჯდომარის, ედსელ ბ. ფორდის მხარდაჭერის წყალობით დიეგო რივიერამ შეძლო დაეწყო მოსამზადებელი სამუშაოები ფრესკების დახატვისთვის დეტრიოტის ხელოვნების ინსტიტუტში. 1932 წლის იანვარში, უშუალოდ ნიუ- იორკში გამოფენის დამთავრებისთანავე ფრიდა კალოსთან ერთად ის დაბინავდა სასტუმროში, რომელიც მდებარეობდა ინსტიტუტის წინ. ედსელ ბ. ფორდმა ჰენრი ფორდის ვაჟიშვილმა და პირველმა პრეზიდენტმა “ფორდ მოტორ კომპანიისამ” დეტროიდში ფრესკის დასახატად გამოიყო 10000 დოლარი. თავდაპირველად ხელოვნების ინსტიტუტის გეგმაში შიდა ეზოს ორი კედლის მოხატვა შედიოდა. ოსტატს მხატვრულობისთვის კვადრატულ მეტრში 100 დოლარი უნდა მიეღო საკმაოდ მაღალი ანაზღაურება მაგრამ დიეგო რივერა, მონაკვეთის მონახულების შემდეგ არ დაეთანხმა შეთავაზებულ გეგმას. ის იმდენად აღფრთოვანებული იყო ვეებერთელა კედლის ზედაპირით, რომ თანახმა იყო იმავე ანაზღაურებით მოეხატა ოთხივე კედელი. მას კარგად ესმოდა, რომ კომისიის მიერ არჩეული სიუჟეტი მას საშუალებას მისცემდა ოცნების რიალიზება მოეხდინა ეპიკურ საგნებზე, ადამიანებსა და მრეწველობაზე.

აშშ-ში ფრესკების სერია "დეტროიტის მრეწველობა" დღემდე ითვლება ერთ-ერთ გამოჩენილ მიღწევად მონუმენტურ ხელოვნებაში. ფრესკები იქცა სინთეზად მხატვრის მოგონებებისა ფორდის საოჯახო ინდუსტრიული მრეწველობის მონახულებისაგან და განსაკუთრებით იმისა, რაც მან ნახა კომპლექსში "რივერ რუჟ", მანამდე რამდენიმე თვით ადრე ქარხნის კონვეირებიდან ჩამოვიდა ახალი "Ford V- 8", და რივერამ თავის ფრესკებზე გამოსახა ეს წარმოება

ფორდის ქარხანაში მხატვარი გაეცნო ორგანიზაციის მუშაობას, აგრეთვე სერიოზულ პრობლემებს, იმ პერიოდის კონცერნის ანტიპროფესიული პოლიტიკით გამოწვეულს, ის აკვირდებოდა უღარიბესი კლასის უმძიმეს ცხოვრებას განპირობებულს აგრეთვე მსოფლიო ეკონომიური კრიზისით. ჯერ კიდე მანამდე, რაც მუზეუმის შიდა ეზოში იქნა დადგმული (დარგული)ტყე (ხეებით) მხატვარმა შეიმუშავა ფრესკების საერთო სიუჟეტი, შექმნა უამრავი წინასწარი ესკიზი, რამდენადაც ის გადავიდა სურათებზე მოწონებული და მიღებული კომისის მიერ "მე იძულებული ვიყავი გამეკეთებინა უამრავი წინასწარი სამუშაო" _ წერდა დიეგო რივერა. იმავე წელს თავის მეგობარს ბერტრამ დ. ვოლფს რომელიც ძირითადად შედგებოდა დაკვირვებისაგან. დავხატავ 27 ფრესკას, რომლებიც ერთობლიობაში ქმნიან შემიქმედებით და თემატურ ერთობლიობას. მე ვიმედოვნებ, რომ ეს სერია იქნება ყველაზე ერთიანი ჩემი ნამუშევრებიდან, მე ვგრძნობ იმავე მღელვარებას ამ ადგილის სამრეწველო მასალასთან მიმართებაში, როცა მე დავბრუნდი მექსიკაში 10 წლის წინ.

ოთხ კედელზე დახატული ფრესკებით, გარშემორტყმულია ინსტიტუტის შიდა ეზო. შუქის მხარებს. კედლები იქ აღნიშნავენ კისმიოს ფარგლებს (საზღვრებს), მხატრული სივრცე გასცდება გამოსახულების საზღვრებს. ჩაპინგოში სამლოცველოს მხატვრული გაფორმების გარდა ეს იყო ერთადერთი შემთხვევა, როცა დიეგო რივერას გამოუჩნდა შესაძლებლობა დაეპროექტებინა ფრესკების სერია, შედარებული (შეპირისპირებული) მთლიანობით რენესანსის სივრცობრივ პროექტებთან. (მაგალითად სიქსტის კაპელა), ყველა ძირითადი მისი კომპოზიცია მდებარეობს ცალკეულ კედლებზე ან ჯგუფებზე კედლების, ჩამწკრივებულ რიგად. დიეგომ დაიწყო მუშაობა 1932 წელს აღმოსავლეთ კედლიდან მდებარე მთავარი შესასვლელის წინ, ამ ფრესკებზე ასახულია (აღბეჭდილია) წარმოშობა ადამიანის სიცოცხლისა და ტექნიკური პროგრესის განვითარება. თითოს დედის მუცელში ხშირად თვლიდნენ დიეგოსა და ფრიდას ვაჟიშვილის სახედ, რომელიც დაკარგეს მუცლის მოშლის გამო, მხატვარმა ის აქცია (თავის გაუჩენელი ბავშვი), რაც ბუნების უსასრულო წრებრუნვის სიმბოლოდ. აღმოსავლეთ კედელზე შესასვლელში გადაჭრილ, ჩვენ ვხედავთ სურათებს, მიძღვნილ უახლეს ტექნოლოგიების ეპოქის, მანქანებს, დამმორჩილებელს ჰაერისა და წყლისა. ადამიანის ტრიუფი ბუნებაზე უნდა განესახიერებინა საავიაციო მრეწველობას. კედლის ერთ მხარეს ხოტბა შეესხმევა თვითმფრინავის გამოყენებას სამშვიდობო მიზნით (აქ გამოსახულია სამგზავრო თვითმფრინავის დამზადების პროცესი ფორდის კომპანიის საავიაციო განყოფილებაში), მეორე ბოლოზე რივერამ დახატა საბრძოლო - სამხედრო მანქანა, ადამიანებისთვის სიკვდილის მომტანი, ამრიგად ფრესკების ავტორი ცდილობს მაყურებლის ყურადღების მიპყრობას ტექნიკური პროგრესის ორმაგ ბუნებაზე, გაბატონებულ ბუნებაში, წონასწორობაზე, რომელიც ადამიანს შეუძლია იოლად დაარღვიოს, სწორედ ეს გახდა ციკლის მთავარი თემა. განათებული ვარსკვლავი კომპოზიციის ცენტრში გამოხატავს სიმბოლოს კაცობრიობის იმედებისა და მოლოდინებისა.

ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებზე განლაგებულია ორ-ორი ფიგურა "მცველების" რომელთა სქესის განსაზღვრა საკმაოდ რთულია. ისინი თითქოს დალივლივებენ ყველა სამრეწველო მიღწევებზე დეტროიტში. ეს არსებები წარმოადგენენ ოთხ მუშა ხელს და უჭირავთ ხელში მინერალები: ნახშირი, რკინა, ცარცი და სილა. ოთხი ძირითადი კომპონენტი ფოლადის წარმოებაში, რაც აუცილებელია ავტომობილის დამზადებისთვის. ძირითად ნაწილში ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლების ზედაპირზე გამოსახულია სხვადასხვა ფოლადი"Ford  V-8“ მანქანების წარმოებისა ერთ კედელზე ძრავის დამზადება და მეორეზე ძრავების აწყობის სახე. მშრომელების ფიგურების შექმნისთვის ჩრდილოეთ კედელზე წინა პლანზე რივერამ გამოიყენა პორტრეტები თავის დამხმარეების და ფორდის ქარხნის მშრომელების.

ამ ორივე კედლის მოხატვისას დიეგო რივერამ გამოიყენა მთელი სიმდიდრე. თავისი სამხატვრო პალიტრის ურთულესი კომპოზიციური წყობა ფორმების შემჭიდროვება შეკვეცილი - შემოკლებული სივრცე, ერთდროული გადაცემა მოვლენების, დროში გაბნეული, გრაფიკულება, ხაზების დაკლაკნილება და რაღაც გეომეტრიულობა შემხსენებელი კუბიზმის მეთოდებით. კოლუმბიის დროინდელი ეპოქის მასიური ქანდაკებები გამოიყენა გიგანტური მექანიზმების დახატვისთვის.

იმ დროს როდესაც დიეგო რივერა ჯერ კიდევ მუშაობდა ფრესკაზე “დეტროიტის მრეწველობა” მას შესთავაზეს მოეხატა დაუსრულებელი შენობის მთავარი კოლიდორი RCA, ცნობილი ნიუ-იორკში როკფელერის ცენტრი. და აი 1933 წელში აგრძელებდა რა მოხატვას დეტროიტში, მხატვარი ქმნის ფრესკას “ადამიანი გზაჯვარედინზე”.

დეტროიტული კრიტიკოსების წრეში მტკიცდებოდა, რომ მის ნამუშევრებში არის ღვთის დამგმობი, პორნოგრაფიული და კომუნისტური მოტივები. რივერას მკაცრად გმობდნენ იმის გამო, რომ მან მრეწველობის უხეში სამყარო ამაღლებულ კულტურულ შეიყვანა. მისი ნამუშევრების უსაფრთხოება აღმოჩინა კითხვის ნიშნის ქვეშ. მას ემუქრებოდნენ ფრესკების განადგურებით, მაგრამ ეს არ მოხდა. დიეგო რივერას მხარდასაჭერად სახალხო განცხადებით გამოვიდა ედსელ ბ ფორდი - ფრესკები დარჩა ხელუხლებელი.


აღიარებიდან დიდებამდე


აშშ-დან დაბრუნების შემდეგ დიეგო რივერა და ფრიდა კალო გადადიან ახალ სტუდიაში, რომელიც ააშენა 1931 წელს დიეგო რივერას მეგობრმა, ახალგაზრდა არქიტექტორმა და მხატვრმა ხუანო გორმანომ. დღეს იქ მდებარეობს დიეგო რივერას სახლ მუზეუმი. ფრიდა კალო ცხოვრობდა პატარა ლურჯ ბლოკში. დაკავშირებული ზედა მეტალის გადასასვლელით დიდ ბლოკებთან შეღებილი მექსიკურ ვარდისფერში. აქ ახლოს ზედა სართულზე დიეგო რივერამ მოაწყო ფართო გაშლილი სტუდია სავსე მზის სხივებით – დიდებული პირობებით დაზგური ნაწარმოების დახატვისთვის, რომლებზეც ოსტატი შრომობდა მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში. უნდა აღვნიშნოთ რომ იმ წლებში რივერა აღმოჩნდა რთულ სიტუაციაში. ეს ეხებოდა ხელოვნებასაც და პოლიტიკასაც. მან უარყო საბჭოთა კავშირი, მისი კომონისტური იდეალებიც. დიდი ხნის მანძილზე რჩებოდნენ ოსტატის გზის მკვლევ ვარსკვლავად და შთააგონებდნენ მას მასშტაბური მონუმენტური ნაწარმოებების შექმნას. არ მიიღო დიეგომ სტალინის მიერ მხარდაჭერილი სოციალისტური რეალიზმი. სწორედ ამიტომ მხატვარი იქნა გაძევებული მოსკოვზე ორიენტირებული მექსიკის კომონისტური პარტიიდან, როგორც კონტრრევოლუციური ელემენტი, რომელიც მხარს არ უჭერს პარტიის ხაზს. და ბოლოს მას იმედი გაუცრუვდა აშშ-ში “აღთქმულ მიწაზე” თანამედროვე მრეწველობისა. მას გული ღრმად ატკინა მისი ფრესკების განადგურებამ როკფერელის ცენტრში.

1934 წლის ნოემბერში დიეგო რივერა დაუბრუნდა სამუშაოს მეხიკოში ეროვნული სასახლის მთავარი კიბის უჯრედს და წარმატებით დაამთავრა ერთი წლის შემდეგ, ჯერ კიდევ 1929 წელს ემილიო პორტეს ხილმა, დანიშნულმა დროებით კონგრესის მიერ პრეზიდენტად, შესთავაზა მხატვარს მოეხატა სამი კიბის საფეხური ეროვნულ სასახლეში. ასე გამოჩნდა “მექსიკელი ხალხის ეპოქა” . სამი ფრესკა თემატურად ერთმანეთში დაკავშირებული და წარმომქნის თავისებური ტრიპტიხს, წარმომდგენი მექსიკის ისტორიის ქრონოლოგიური თანმიმდევრობით 1929 წელს დაიწყო მუშაობა ჩრდილოეთ კედლიდან, დიეგო რივერამ მიმართა ესპანეთისამდელი მექსიკის ისტორიას და გამოსახა “უძველესი ინდური სამყაროთი” “სამოთხის ეპოქა” ქვეყნის მთავარ კედელზე. მან დახატა მექსიკის ისტორია კონკისტიდიდან 1930 წლამდე. ამხილებდა სისასტიკით ესპანელი დამპყრობლების იძულებით გაქრისტიანებას. დიქტატურის ოლიგარქიულ რეჟიმს და ქება-დიდებას ასხამდა. რევოლუციის დამამთავრებელ მოცემულ პერიოდს. კომპოზიციაში “მექსიკა დღეს და ხვალ” განლაგებული სამხრეთ კედელზე მან აღბეჭდა მომავალი მარქსისტულ იდეალებთან შესაბამისობაში ეროვნული სასახლე, რომელშიც რევოლუციის შემდეგ დაბინავდა აღმასრულებელი ხელისუფლება მექსიკის სახელმწიდფოსი, როგორც არც ერთი სხვა შენობა გამოდგებოდა ესოდენ ეპიკური ფრესკის დასახატად. ის აღმართეს ჯერ კიდევ კონკისტადორებმა იმ ადგილზე, სადაც ადრე იდგა სასახლე უკანასკნელ აცტეკების მმართველის - მონტისუმის. კორტესის მიერ გამოყენებულ, როგორც შტაბ-ბინა შენობა მოგვიანებით გახდა ადგილი, სადაც სახლობდნენ ესპანელი ვიცე-მეფეები. ეროვნულ სასახლეს უკავია მთელი აღმოსავლეთი ნაწილი მეხიკოს მთავარი მოედნისა, ზოკალოს მოედანი, რომლის ჩრდილოეთ მხარეს აღმართულია კოლონიური ტაძარი, აშენებული აცტეკური მთავარი ტაძრის ფუნდამენტზე. დიეგო რივერა აფუძნებდა თავის ხედვას წარსულის ისტორიულ - დიალექტურ მატერიალებზე. ამ მონუმენტალურ სერიაში ისტორიული კომპოზიცია მხატვრისა გამოსახულია უფრო ძლიერ და ნათლად, ვიდრე სხვა რომელიმე მის ნამუშევარში.

რამდენიმე წლის მერე დიეგო რივერამ დახატა კიდევ ერთი სერია ფრესკების ეროვნულ სასახლეში. მან კვლავ მიმართა თემას “ესპანეთისას და კოლონიალური მექსიკისას”. ამ მხატვრობაში ჭარბობდა გამოსახულებები კოლუმბამდელი კულტურისა, რომელიც ოსტატმა ზედმიწევნით შეისწავლა ძველი ხელნაწერებით.

მხატვრული განვითარება დიეგო რივერასი, როგორც ფერმწერის, ოსტატ - მონუმენტალისტის გასაოცრად ნათლად ილუსტრილდება სამი სხვადასხვა თხრობითი სტილით გამოყენებული. ფრესკების ამ სერიაში ეროვნულ სასახლეში. ფრესკებში კიბის უჯრედში, მთავარ და ჩრდილოეთ კედელზე კომპოზიცია სინამდვილისა და ისტორიისა გადმოცემულია ერთიანი მხატვრული ენით. მაგრამ სამხრეთ კედლის მოხატულობებში გამოჩნდება პოლემიკური სტილი, რომელიც მიუთუთებს მხატვრის დაბრუნებაზე მის ფესვებთან. დაბრუნებაზე თუ კი ვისაუბრებთ ზედა სართულის ფრესკებზე, მაშინ მხატვარი მათში კონცენტრაციას ახდენს თხრობითობაზე, მაყურებლის წინ გადაშლის, როგორც ვიტრინაზე, პანორამის კოლონიალობამდე საზოგადოების, როგორც რაღაც იდეალიზირებულ ცხოვრებას.

ეროვნული სასახლის ფრესკების დამთავრების შემდეგ დიეგო რივერას პრაქტიკულად აღარ მიდის შეკვეთები მომენტალურ მოხატვაზე და ამიტომ მხატვარი თავს უძღვნის დაზგურ მხატვრობას. 1935 და 1940 წლებს შორის, იყენებდა რა სხვადასხვაგვარ საშუალებებს, ის ხატავს მრავალრიცხოვან სცენებს მექსიკელების ყოველდღიური ცხოვრებიდან, მაგალითად, კომპოზიციას “პინოლის გამყიდველი” .  ეს ნაწარმოებები მეტად გვახსენებენ დიეგოს სურათებს, გამოჩენილების 1920-იან წლებში.

1926 წლისთვის ჩამოყალიბდა კარგად ცნობადი მანერა მხატვრისა, მისი შეუდარებელი ინდივიდუალური სტილი. ამ დროს დიეგო რივერა ძირითადად ხატავდა ტილოებს ინდოელი ბავშვების და მათი დედების გამოსახულებით, აშკარა იყო, რომ ის არაჩვეულებრივი სითბოთი ეპყრობოდა თავის მოდელებს. მხატვარს შეეძლო ვირტუოზულად გადმოეცა განსაკუთრებული სიახლოვე და სინაზე, რაც განსაკუთრებულად შესამჩნევია “მადესტის და ინეზიტის პორტრეტში” . მსგავსი იდილიური სცენები იზიდავდნენ ხელოვნების ამერიკულ მოყვარულებს, რომლებიც სიამოვნებით ყიდულობდნენ დიეგოს ქმნილებებს. სწორედ, ამიტომ რივერას ნამუშევრებში 1930-იანი წლების უკანასკნელ ნახევარში ისე ხშირად გვხდებიან მექსიკელ ბავშვების გამოსახულებები რივერამ თითქმის მოაგვარა მასიური წარმოება მცირე და იოლად ტრანსპორტირებული ნაწარმოებებისა, რომლებსაც ტურისტებზე იღებდა შემოსავალს, რომელიც მას საშუალებას აძლევდა, დაეკმაყოფილებინა კოლუმბამდელი ეპოქის საგნების შემგროვებლობის ლტოლვა.

1939 წელმა ოსტატს მოუტანა უცნაური შეკვეთა. ზიგმუნდ ფაიერსტოუნი, ამერიკელი ინჟინერი და ხელოვნების ნამუშევრების შემგროვებელი, გაეცნო მხატვარ ცოლ-ქმარს მექსიკაში მოგზაურობის დროს, შეუკვეთა ფრიდა კალოს და დიეგო რივერას პორტრეტები. არა მისი ოჯახის, როგორც შეიძლებოდა გვევერაუდა, არამედ ავტოპორტრეტი თითოეული მეუღლის. ეს ტილოები იდენტურია ზომით, შესრულებულია ერთი კოლორიტული გამით და განსხვავდებიან პრაქტიკულად ერთნაირი კომპოზიციით მარტივი ყვითელი ფონით. ორივე ტილოზე წერია “მიძღვნა მეგობრისადმი” - ეს ტრადიციული განსაკუთრებულობა. XIX საუკუნის მექსიკური საპორტრეტო ფერწერისა ფრიდას განსაკუთრებით უყვარდა გამოყენებისათვის შემოქმედებაში. სწორედ ამ დროს ამერიკელმა მსახიობმა ირენ რიჩმა სთხოვა დიეგო რივერას მისთვის დაეხატა ავტოპორტრეტი. ამ ავტოპორტრეტში მხატვარმა გამოხატა თავისი თავი იმავე ტანსაცმლით და პოზაში, რაც ფრიდა კალოს ავტოპორტრეტში, მაგრამ ოდნავ სხვა თვალსაზრისით ეს ნახატები რომ ყოფილიყო ფოტოსურათები,ისინი შეიძლება ჩაგეთვალათ სურათად, გადაღებულად ერთსა და იმავე დროს, მაგრამ სხვადასხვა რაკურსით.

დიეგო რივერამ თავისი კარიერის სხვადასხვა პერიოდში დახატა ბევრი ავტოპორტრეტი, ყველაზე გამოიყენა სხვადასხვაგვარი ტექნიკა. ის იშვიათად გამოსახავდა თავის თავს მთელი სხეულით, ხშირად მხოლოდ თავსა და მხრებს. მთელ ყურადღებას თავისკენ იპყრობს სახე, მაყურებლის ფონზე. არც ერთ ამ ავტოპორტრეტში არ არის მცდელობა საკუთარი გარეგნობის იდეალიზირებისა. ამ ხერხს ოსტატი ხშირად მიმართავდა, ქმნიდა რა სხვა ადამიანების შეკვეთილ პორტრეტებს. დიეგოს ყველა ავტოპორტრეტისთვის დამახასიათებელია იშვიათი რეალიზმი. მხატვარმა იცოდა, რომ ის არ გამოირჩეოდა განსაკუთრებული სილამაზით. კომპოზიციაში “დროის კბილი” (1949 წ) უკანა პლანზე, ჭაღარა თავისა და ოსტატის დანაოჭებული სახის უკან, დაფიქსირებულია სხვადასხვა ეტაპები მისი ცხოვრებისა. ფრიდა კალო ალერსიანად ადარებდა თავის საყვარელ მეუღლეს ბაყაყს, რაც ასახა დიეგოს პორტრეტში (1949 წ) და თავად რივერა ხშირად თავის დიდ ამობურცულ თვალებს გამოსახავდა კარიკატურაში, ხატავდა რა თავისთავს ბაყაყის ან გომბეშოს სახით. ავტოპორტრეტზე ბიჭის სახით სასტუმრო “პრადოს” მოხატულობას (1947 წ) მხატვარი თავის თავს სვამს გომბეშოს ჯიბეში მოკლე შენიშვნებს და ჩანაწერებს ის იშვიათად აწერდა “ბაყაყი-გომბეშო” :

1935 წელს დიეგო რივერამ წამოიწყო სასიყვარულო რომანი ფრიდა კალოს უმცროს დასთან კრისტინასთან. შეურაცხყოფილი ქალი ტოვებს არაერთგულ ქმარს და ფიქრობს განქორწინებაზე, მაგრამ მალე წყვილი კვლავ შერიგდება, მათ ხომ ასე აახლოეებენ პოლიტიკური ინტერესები. დიეგო რივერას უთანხმოება მექსიკურ კომუნისტურ პარტიასთან გრძელდებოდა მისი აშშ-დან დაბრუნების შემდეგაც. მას არაერთხელ საყვედურობდნენ იმის გამო, რომ ის მხარს უჭერდა მთავრობის კონსერვატიურ პოზიციას. დიეგო რეგულარულად, საჯაროდ პაექრობს (დისკუსიას მართავს) დავიდ ალფარო სიკეიროსთან, რომელიც ხდება ყველაზე უფრო ენერგიული დამცველი სტალინური რეჟიმისა. ამ ორი მხატვრის ურთიერთობა გადავიდა ღია კონფორტაციაში, როდესაც მორიგ ცხარე პოლიტიკურ კამათში, ისინი ერთბაშად ეცნენ პისტოლეტს ოპორტუნიზმში სიკეიროსის ბრალდებების საპასუხიდ დიეგო რივერამ პირველად გამოაქვეყნა. მიზეზები თავის განხეთქილებისა მექსიკურ კომუნისტურ პარტიასთან და თავისი ახალი ორიენტაცია ტროცკისტურ ოპოზიციაზე. 1933 წელში ნიუ-იორკში ყოფნის დროს, მან დაამყარა კონტაქტი ამერიკის კომუნისტურ ლიგასთან, აშშ-ში მთავარ ტროცკისტულ ორგანიზაციასთან და დახატა მისთვის და ახალი მუშების სკოლისთვის, რომელიც ხელმძღვანელობდა კომუნისტური პარტიის ოპოზიცია და მისი მეგობარი ბერტრამომ დ. ვოლფი, რამდენიმე ფრესკა. ამ დროიდან მან დაიწყო თანამეგობრობა ტროცკისტებთან და მათი პოლიტიკური მიზნების განხორციელებაში. 1936 წელში გახდა წევრი საერთაშორისო ტროცკისტულ- კომუნისტური ლიგისა.

დიეგო რივერამ და ფრიდა კალომ სთხოვეს მექსიკელ პრეზიდენტს ლასარო კარდენასას, მიეცა პოლიტიკური თავშესაფარი ლევ ტროცკისთვის, კარდენასი იქნა არჩეული პრეზიდენტად 1934 წელს და მაშინვე გამოაცხადა პოლიტიკური ლიბერალიზაციის პროგრამა.

1937 წლის იანვარში ლევ ტროცკი და მისი მეუღლე ნატალია სედოვა დასახლდნენ “ცისფერ სახლში” ფრიდა კალას ოჯახში, სადაც იცხოვრეს მომდევნო ორი წელი. მეუღლეებს მოუწიათ მოძებნა სხვა ბინის. მას შემდეგ, რაც 1939 წლის აპრილში დიეგო რივერამ გაწყვიტა ურთიერთობა ტროცკისთან უამრავი პირადი და პოლიტიკური მიზეზების გამო. ლევ ტროცკიმ განაცხადა, რომ ის მეტად აღარ გრძნობს არანაირ “მორალურ სოლიდარობას” მხატვართან და მის ანარქიულ იდეალებთან, მაგრამ ამ განხეთქილებამდე არც ისე დიდი ხნის წინ დიეგო რივერა და ლევ ტროცკი ერთობლივად ატარებდნენ პოლიტიკურ მიტინგებს და “მანიფესტს მონუმენტურ ხელოვნებაში”.

რევოლუციური ხელოვნებისთვის დაწერილ და ტროცკის მიერ ხელმოწერილ იქნა მანიფესტი რივერას და ანდრე ბრეტონის მიერ. ბრეტონი, ერთ-ერთი ლიდერია სიურეალიზმის მოძრაობისა, რომელიც სიმპათიას გამოხატავდა ტრიცკი ლიგის მიმართ. ლევ ტროცკი გაიცნო დიეგო რივერას საშუალებით, როცა ჩამოვიდა მექსიკაში თავის მეუღლე ჟაკლინ ლამბასთან ერთად 1938 წლის გაზაფხულზე. სამი წყვილი, ბერტონი და ლამბა, ტროცკი და სედოვა, რივერა და კალო, გახდნენ მეგობრები და ერთად მოაწყეს რამდენიმე მოგზაურობა მექსიკის პროვინციებში. დიეგო რივერას მეგობრობამ ბერტონთან, ეჭვის გარეშეა, ზეგავლენა იქონია კომპოზიციაზე ორი სურათის შესრულებული ნათლად სიურეალისტურ სტილში. “ხე ხელთათმანით და დანით და ექიმ მურას ხელები” ორივე ტილო იქნა წარდგენილი 1940 წელს საერთაშორისო სიურიალისტების გამოფენაზე მოწყობილ ბრეტონის და მისი თანამოაზრეების მიერ.

ამ ორის მექსიკური ხელოვნების გალერეაში იმავე წელს დიეგო რივერამ მიიღო შეკვეთა მონუმენტალური მოხატვის (პირველ ბოლო წლებში) და კვლავ აშშ-ში. 1993 წლის აგვისტოში რუსულ-გერმანულ ფაქტის ხელმოწერის მერე თავდაუსხმელობაზე ნეგატიური დამოკიდებულება დიეგო რივერასი აშშ-ს მიმართ შეიცვალა და მან მიიღო მოწვევა კალიფორნიაში. მისმა ანტიფაშისტურმა შეხედულებებმა მიიყვანა იმასთან, რომ გამოვიდა ყველა ამერიკელი ქვეყნის სოლიდარობისთვის ფაშიზმის წინააღმდეგ და ეს აისახა სან-ფრანცისკოს პროექტის სიუჟეტში. 10 კედლის პანელზე დასათაურებულ ყოვლად “ამერიკული ერთობა” ნაჩვენებია სცენები მექსიკური და ჩრდილო ამერიკული ისტორიის, განსაკუთრებული აქცენტია კულტურულ განვითარებაზე. ცენტრალურ ნაწილში სან-ფრანცისკოს ყურის ფონზე უმთავრესია აცტეკების ქალღმერთი კოატლიკუე, რაც სიმბოლოა ორმაგობის და ორივე კულტურის ნაზავის. ერთ მხრივ ის გამოსახულია ფიგურის სახით, მონუმენტური მექსიკური ქვის ქანდაკების ტრადიციების თანახმად, მეორე მხრივ კი რკინის რობოტისმაგვარი მექანიზმის სახით.

სან-ფრანცისკოში ამ მოხატვაზე მუშაობის დროს დიეგო რივერამ კვლავ იქორწინა ფრიდა კალოზე, რომლის გამოსახულებას ის ათავსებს ფრესკის ცენტრში. ხატავს ის თავის თავსაც და თავის ამერიკელ დამხმარეს პოლეტ გოლარდს(ჭორებით მას სასიყვარულო კავშირი ჰქონდა დიეგოსთან). ეს ფიგურები დაცულია კალოს უკან,რომელიც ჰგავს, "სიცოცხლისა და სიყვარულის ხეს” _ამერიკული კონტინტინენტის ორი კულტურის კავშირის სიმბოლოს. ფრიდა კალომ საზღვარგარეთ დიდი ხნით ყოფნის მერე 1938-1939 წლებში და პირველ საერთაშორისო წარმატების მერე, დატოვა დიეგო რივიერა და გადავიდა მშობლების სახლში კოიოაკანში, მაგრამ დიეგომ და ფრიდამ რთულად გადაიტანეს განშორება და როდესაც ფრიდა დაბრუნდა სან-ფრანცისკოში ხერხემლის სამკურნალოდ, მან მაშინვე მიიღო დიეგო რივერას წინადადება.

მათი მეორე ქორწინება შედგა 8 დეკემბერს 1940 წელს. მალე ფრიდა კალო დაბრუნდა მექსიკაში, ხოლო 1941 წელს თებერვალში, როცა მხატვარმა დაამთავრა მოხატვა სან-ფრანცისკოში, ის შეუერთდა ცოლს მცხოვრები კოიოაკანში "ცისფერ სახლში". მას შემდეგ ის იყენებდა სახლს სან-ანხელში მხოლოდ, როგორც სტუდიას და დასვენების ადგილს.

1942 წელს სან-ფრანცისკოდან დაბრუნების მერე, დიეგო რივერა ჩაერთო პროექტში, რომელიც იქცა გამხდარი მისი მომდევნო წლების მთავარ გატაცებად. ჯერ კიდევ 1920-იან წლებში. მან საკუთარ თავში აღმოაჩინა ლტოლვა ხალხური ხელოვნების ნიმუშებია და საგნების კოლექციონერობისა, რომლებიც ეკუთვნოდნენ კოლუმბამდელ ეპოქას. ის ეხლა ხარჯავდა მათზე თავისი შემოსავლის დიდ ნაწილს. თავისი ქვეყნის უძველესი კულტურით შთაგონებული, დიეგო რივერამ ჩაიფიქრა აეშენებინა მონუმენტური შენობა, გაფორმებული აცტეკური ტენოჩტიტლანის პირამიდის ნაირად. თავიდან ჩაფიქრებული როგორც სახლი და სტუდია პედრეგადის მინდორზე, რომელიც მაშინ იმყოფებოდა მექსიკის ფარგლების მიღმა, "ანა ხუაკალი" (ნაუატლის ენაზე "ნახუაკას სახლი”) მოგვიანებით გამოიყენებოდა, როგორც გამოფენითი სივრცე ოსტატის მასშტაბური შეკრებისთვის, დაახლოებით 60 000 ექსპონატის ჩართვით.

ამ დროისათვის დიეგო რივერამ მიაღწია მაყურებლის აღიარებას. მისი "ტიტული” მექსიკის წამყვანი მხატვრის უკვე კამათს აღარ იწვევდა და 1943 წელს მექსიკის პრეზიდენტმა ავილა კამაჩომ დაამტკიცა მისი წევრობა ახლახან დაარსებულ ეროვნულ კოლეჯ- ასოციაციაში ცნობილი მექსიკელი მეცნიერების, მწერლების, მხატვრების, მუსიკოსებისა და ინტელიგენციის წარმომადგენლები. დიეგო რივერა და ოროსკი წარმოადგენდნენ მონუმენტალურ ხელოვნებას. იმ დროსვე დიეგო რივერა იქნა დანიშნული "ლა ესმერალდას" სამხატვრო სკოლის პროფესორად, გახსნილში მანამდე ერთი წლით ადრე. საგანმანათლებლო რეფორმის მიმდინარეობისას სკოლის შტატში იქნა დანიშნული 22 მხატვარი; მათ შორის ფრიდა კალოც. ეს იყო დიეგო რივერას პირველი სერიოზული სახელმწიფო დანიშვნა, თუ არ ჩავთვლით მცირე პერიოდს მისი სან-კარლოს აკადემიაში დირექტორის თაბნამდებობაზე 1929-30 წლებში. სკოლის პედაგოგების მექსიკურ კულტურაზე ნათელი ორიენტირების გამო, "ლა ესმერალდაში" სწავლა განსხვავდებოდა სხვა აკადემიებში სწავლისაგან. აქ დიეგო რივერამ ბოლოს და ბოლოს შეძლო მხატვრების მეცადინეობების თავისი კონცეფცის ჩამოყალიბება. იმის მაგივრად, რომ ეიძულებინა სტუდენტები დიდი ხანი ასლები გადავუღოთ თაბაშირის მოდელების ან გაეკეთებინათ კოპიები (ასლები) ევროპული ოსტატების ნახატებიდან, პროფესორებს უნდა გაეგზავნათ მოსწავლეები ქუჩაში ან მეხიკოს ადგიკებში, რომ თავად მექსიკურ სინამდვილის შემოქმედებისთვის მიეცა მათთვის სტიმული. ასეთი სამხატვრო განათლების გარდა, სტუდენტებს აგრეთვე ასწავლიდნენ აკადემიურ საგნებს და ისინი ტოვებდნენ სკოლას მაღალკვალიფიცირებულ კურსდამთავრებულებად.

როგორც სხვა პედაგოგები, დიეგო რივერაც თავის სტუდენტებთან ერთად დადიოდა მეცადინეობებზე ქალაქში და გადადიოდა ბუნებაში, სადაც ბევრს მუშაობდა, რაზეც მეტყველებს მის მიერ ასობით დაწერილი ამ დროისთვის და განსაკუთრებით 1943-44 წლებში, სურათები და აკვარელები მიძღვნილ სცენებს მექსიკელების ყოველდღიური ცხოვრებიდან, აგრეთვე ბევრს მივყავართ პეიზაჟებამდე. აკვარელების სერია მელნით ნახატები, გამომსახველი ვულკან პარიკუტინის ამოფრქვევისა მიჩუაკანის შტატში და სურათი ზეთის “მკვდრების დღე”, სწორედ ამ თარიღს მიეკუთვნება.

1947 წელში, მალე ფილტვების ანთების განკურნების შემდეგ, დიეგო რივერამ დაიწყო მუშაობა ახალ მსხვილმასშტაბიან ფრესკაზე. მეხიკოს ცენტრში ალამედას პარკის სამხრეთ მხარეს მდებარე მდიდრულ სასტუმროს "პრადოს" ჰოლში, მან დახატა "სიზმარი კვირა დღეზე ალამიდას პარკში" და კვლავ მხატვარი მიმართავს მექსიკის ცენტრალური ხეივნის ფონზე საყვარელი ადგილს ქალაქელების საკვირაო სეირნობისას. ეს ფრესკა იქცა, დიეგო რივერას ყველა მისი უდიდესი ისტორიული ფრესკებიდან საბოლოო და ავტობიოგრაფიულად. 15 მეტრიანი კომპოზიცია ეპატიჟება მნახველს საკვირაო სეირნობაზე პარკში. აცნობს რა უამრავ ცნობილ ადამიანს, მექსიკის ისტორიისას განლაგებულის. განუწყვეტელ ქრონოლოგიური რიგში (მარცხნივ-მარჯვნივ) ცენტრალურ ნაწილში მიაბიჯებს დიეგოს ბიჭი, ის ხელით უჭირავს ქალბატონს - “მხიარული ჩონჩხი” პაროდირებული გრაფიკოსის ხოსე გვადალუპე პარადოს მიერ. რივერა ძალიან დიდ პატივს სცემდა პარადოს და ამიტომ შეიყვანა ის კომპოზიციაში. დიეგო თვლიდა მას ერთ-ერთ თავის წინამორბედად და მასწავლებლად. დიეგო რივერა ამტკიცებდა, რომ როცა იყო ახალგაზრდა მხატვარი, ოროსკოს და სიკეიროსის მსგავსად ატარებდა ბევრ დროს ქუჩაში, იყენებდა მას როგორც თავისებურ სტუდიას გრაფიკის, სწორედ ხომ აქ შეიძლება გაგეცნო ცურრიდოს-ი კომიქსები, კარიკატურები და პლაკატები შეიძლება, სწორედ მაშინ დაინტერესდა პასადოს შემოქმედებით, შეიძლება კი, მან მიიზიდა ის მხოლოდ ევროპიდან დაბრუნების მერე.

ყოველ შემთხვევაში თხრობის ირონიულმა მეთოდი ამ ნიჭიერი ოსტატისა საგანგებოდ იქონიეს გავლენა დიეგო რივერას ფრესკურ მხატვრობაზე. კატრინის ქალბატონი ქალაქური ბურჟოაზიაზე, შეიძლება აგრეთვე აღიქვა როგორც რაღაც ილუზია. აცტეკურ ქალღმერთსა კოატლიკუა, რომელიც ხშირად გამოისახება სახის ნავცლად ჩონჩხისა. მას კისერზე როგორც ბოა, ჰკიდია გველი ბუმბულებით _ სიმბოლო მისი ვაჟის კეცალკოატლის ღმერთის, ხოლო ქამჩის ბალთაზე ჩანს აცტეკური ასტროლოგიური ნიშნანი “ოლინე” სიმბოლო უსასრულო მოძრაობისა. ღმერთების დედის სახე დიეგო რივერამ დაუკავშირა თავისი დედის სახეს, რომელმაც დიეგოს მისცა სიცოცხლე. ასევე კოატლიკა დგას ყოველ ცოცხალი სიცოცხლის წარმოსობის საწყისდ, მაგრამ ის მართავს სიკვდილსაც, ამაში აისახება დუალიზმი კოლუმბისდროინდელ მითოლოგიის, ანალოგი დაიწყო ინმა და იანმა ჩინურ ფილოსიფიაში. სწორედ მათი სიმბოლო ხელსი უჭირავს ფრიდა კალოს. მეორე ხელი დედობრივად უდევს პატარა დიეგოს მხარზე, მიემგზავრება ცხოვრების გზაზე.

ეს ასპექტი თანაურთიერთობების დიეგოსი და ფრედოს სარკაზმულია ფრიდა კალოს მიერ მის ნამუშევარში “დიეგოს პორტრეტი” , დახატული 1949 წელს.

1947 წელში ოროსკოსთან და სიკეიროსთან ერთად აყალიბებს კომისია ინსტიტუსის მონუმენტური და დაზგური ფერწერის გამოსხვით ხელოვნების, 1949 წლში კი ის აწყობს ყოველ მხრივ რეტროსპექტურ გამოფენას, რომ აღენიშნოს 50 წლის იუბილე თავისი შემოქმედებითი საქმიანობის დაწყებისა, მასზე იყო წარმოდგენილი 1000_ზე მეტი ნამუშევარი. ექსპოზიცია გახსნა ხელოვნების სასახლეში მექსიკელმა პრეზიდენტმა მიგელ ალემანმა.


ოცნება მშვიდობასა და ერთობაზე, საბოლოოდ უკანსკნელის მოგზაურობა


როცა 1950 წელს, ფრიდა კალომ 9 თვე გაატარა საავადმყოფოში ხერხემალზე რამდენიმე ოპერაციის შემდეგ, დიეგო რივერამ მუდმივად დაიქირავა ოთახი ჰოსპიტალში და რჩებოდა თითქმის ყოველ ღამე. ეროვნულ სახლში აგრძელებდა ფრესკებზე მუშაობას, მან სიკეიროსთან ერთად გააფორმა გამოცემა და დიდი ეპიკური პოემა პაბლო ნერუდას “საყოველთაო სიმღერა” , დაამუშავა შექმნა მისი ყდა.

1951 წლის დასაწყისში დიეგო რივერამ მიიღო ახალი შეკვეთა: მხატრული გაპორმება წყალკანალის სადგურის ჩაპულტეპეკის პარკში მდინარე ლერმაზე წყლით მომმარაგებელი მეხიკოსი. მშენებლობის ახალი მეთოდი გამოყენებული სადგურის, უნდა ყოფილიყო შესაბამის არა მარტო არქიტექტურ და ტექნიკური ნორმების, არამედ ესთეტიკური სტანდარტებისა. მხატვრის წინაშე დადგა რთული ამოცანა __ უწევდა ვეებერთელა ცისტერნის მოხატვა, მისი კედლები და იატაკი, აგრეთვე წყალქვეშა გვირაბის ფრესკა “წყალი _ ცხოვრების წყარო” იმყოფებოდა წყლის ქვეშ და და დიეგო რივერა გამოიყენა ექსპერიმენტული ტექნიკა პენოპლასტის და რეზინის ნივთიერების. კომპოზიცია მხატვრის თემად იქცა საპატიო დამოკიდებულება შექმნილი წყლის სიცოცხლის ძლიერებისა. ნაკადულების მდუმარე წყალგამყვანი სადგომის წინ ოსტატმა დაამზადა რელიეფი სადაც _ ღმერთი წვიმის დროს. მან გამოიყენა მოზაიკური ტექნიკა კოლუმბიამდელი პერიოდის.

ნამუშევარი დიეგო რივერასი კენჭური მოზაიკისა, ტექნიკა, რომელიც მან გამოიყენა ინსტრუმენტად “ანახუაკალში” 1944 წელს, ხოლო შემდეგ ჩაპულტეპეკოს პარკში იქნა წარმოდგენილი მაშტაბური პროექტი 1951-1952 წლებში. რივერას დაუკვეთეს გაფორმება სიდა სივრცის კედლები ნიუ-მეხიკოს საუნივერსიტეტო სტადიონისა, რომელზეც მონუმენტალისტს უნდოდა გამოესახა სპოტრის განვითარება მექსკასი კოლუმბამდელი პერიოდიდან დღენამდლამდე. პროექტისთვის მხატვარმა შექმნა მრავალრიცხოვანი წინასწარი შტრიხი, მაგრამ შემდეგ დაფინანსება შეუწყვიტეს და შესრულდა მხოლოდ კედლის ფრონტალური მონაკვეთი.

პრეზიდენტ მიგელია ალემანის მმართველობის დროს (1946-1950 წწ) მექსიკა ღიად შემობრუნდა კაპიტალიზმისაკენ ისევ და მიემართება კულტურულ - ეკონომიკური და პოლიტიკური მოდარნიზაციისაკენ. ამის და მიუხედავად დიეგო რივერა აგრძელებდა კომპოზიციების შექმნას ორიენტირებული საუკუნოვან მექსიკურ კულტურაზე. მაგალითად მექსიკურ თეატრის ისტორია “ინსურხენტს” თეატრის ფასადზე, სადაც ამან განადიდა მექსიკური რევოლუციის იდეალები. 1950 წელს როდესაც კი, ის სიკეიროსთან, რუფინა ტამაიოსთან და ოროსკოსთან ერთად წარუდგინა მექსიკას ვენეციურ ბიენნალზე და აგრეთვე დაჯილდოებული იყო ეროვნული ჯილდოთი "ოსტატობა" ყველაზე მნიშვნელოვანი ჯილდო რომლითაც ყოველწლიურად აჯილდოვებდნენ წამყვან მხატვრებს. დიეგო რივერამ არ თქვა უარი თავის ოვაციურ შეძახილებზე, სახელმწიფო პოლიტიკასთან მიმართებაში.

1946 წელს დიეგომ ითხოვა აღედგინათ ის კომუნისტური პარტიის რიგებში. მისი თხოვნა უარით მიიღეს. მან დადებითი პასუხი მომდევნო განცხადებებზეც ვერ მიიღო, რომლებიც შეიტანა ფრიდა კალოსთან ერთად. თუკი ფრიდა კვლავ იქნა მიღებული პარტიაში 1949 წელში, დიეგო რივერას კიდევ ერთ განცხადებაზე უთხრა უარი 1952 წელში. 1954 წლის ივნისის დასაწყისში დიეგო რივერამ ცოლთან ერთად გამოხატა თავისი სოლიდარობა გვატემალაში ხაკობო არბენსას მთავრობის. პროტესტი ცრუ ჩარევის წინააღმდეგ მექსიკის საქმეებში იქცა უკანასკნელ სახალხო აქციად, ჩატარებული დიეგო რივერას მეგობრის მიერ. ფრიდა კილო მოკვდა 13 ივლისს 47 წლის ასაკში გამოსამშვიდობებლად მისი სხეული დაკრძალული იქნა კომუნისტური დროშითდა დაასვენეს ხელოვნების სასხლეში. ყველა ზემოთ ჩამოთვლილმა მოვლენამ მიიყვანეს იმასთან, რომ მხატვრის მეორედ შესვლის მექსიკურ კომუნისტურ პარტიაში იქნა დამტკიცებული. მისი პირველი ნამუშევრები პარტიაში წევრების აღდგენის შედეგად გახდა დიდი კომპოზიცია “დადებული გამარჯვება” მოძღვნილ არბენსისადმი. ეს პროპაგანდისტური ნაწარმოები დიეგო რივერამ გაგზავნა გამოფენებზე საბჭოთა ბლოკის ქვეყნებში. დემოსტრაციის შემდეგ პოლონეთში ის გაქრა.

იმავე წელს გამოჩნდა დაზგური კომპოზიცია “მხატვრის სახელოსნოში” სტუდიაში რომელშიც მუშაობდა განთქმული ოსტატი. წინა პლანზე სავარძელში მოთავსდა ერთ-ერთი მოდელი მხატვრისა, მას ეწინააღმდეგებიან უცნაური ქანდაკების ფიგურები, რომლებთაც ჭარბად შევხვდებოდით დიეგო რივერას სახელოსნოში. ამ ნამუშევრის სახელწოდება მიუთითებს აღმავლობით საჭიროებაზე როგორც დიეგოს სამუშაო ადგილს. ასაკი და მდგომარეობა მისი ჯანმრთელობის არ აძლევდნენ მხატვარს საშუალებას თავი მიეძღვნა მსხვილი მონუმენტური ნამუშევრების მოხატვისათვის. ამიერიდან ის დიდ დრის ატარებდა თავის სტუდიაში.

1940 წლის ბოლოდან დაწყებული დიეგო რივერა ხატავს ბევრ შეკვეთილ პორტრეტს. ეს რამდენათაც უცნაური არ არის, მაგრამ ფანტასტიური ერთგულება მხატვრის მარქსიზმისადმი მისკენ მიაპყრო ყურადღება ყველაზე მდიდარი და გავლენიანი ადამიანების სამხრეთ და ჩრდილოეთ ამერიკისამ. ის იყო საყვარელი მხატვარი აშშ-დან. მრავალრიცხოვანი წარმატებული მექსიკელები თვლიდნენ კარგ ტონად მისთვის შეეკვეთათ პორტრეტები მეუღლეებისა და ბავშვების. ამრიგად, დიეგო რივერა არ იღლებოდა ეხატა პორტრეტები “ბურჟუაზია ბურჟუაზიელებისათვის", გვიჩვენებდა ჩვენ თავისებურ რენტგენის მაგვარ სურათს ახალი კლასისას მისი დაბადების მომენტში” კლასს გამდიდრებულს ინდუსტრიალიზაციის დახმარებით და ქირავდება “მექსიკელს“ სვეტური მაკიაჟის წასასმელად. ეს იყო განსაკუთრებით მოდური კინო - ვარსკვლავებში პოლიტიკური მოღვაწეების მეუღლეებში და გარკვეულ წილად ინტელიგენციაში. ორი ტიპური პორტრეტი ამ ეპოქისა მიკუთვნებული დიეგო რივერას ფუნჯს. “პორტრეტი ქალბატონ დონა ელენე ფლორეს დე კარილო” მექსიკის უნივერსიტეტის რექტორის მეუღლე და “პორტრეტი გოგონასი ელენიტა კარილიო ფლორესი” .

დიეგო რივერას არ მიუტოვებია პორტრეტული ჟანრი მთელი თავისი შემოქმედებითი კარიერის განმავლობაში. ფრესკებზე მრავალრიცხოვანი ისტორიული ფიგურების გამოსახვის გარდა რომლებიც ემსახურებოდნენ მის პოლიტიკურ მიზნებს, ის ხატავდა პორტრეტებს მისთვის ახლობელი ადამიანებისას, მეგობრებისა და ნაცნობებისა ჯერ კიდევ ევროპაში ცხოვრების წლებში. ამ ნამუშევრებში ის მიისწრაფოდა განესაზღვრა დამხატველების ხასიათის ძირითადი თვისებები, მათი განუმეორებელი ინდივიდუალურობა. განსაკუთრებული ექსპრესიონიზმით გვანცვიფრებს “პორტრეტი ლუპე მარინის” რომელზეც აღბეჭდილია დიეგოს ყოფილი მეუღლე, მჯდომი სარკის წინ. გეჩვენება, რომ დიეგო რივერა სპეციალურად მიმართავს წარსულის მხატვრულ მემკვიდრეობას: სხეულის გროტესკული პროპორციები და თავად პოზა გვახსენებს ჩვენ ელ გრეკოს; სარკეების არსებობა გვაგზავნის ველასკესის, ენგრას და მანეს ნამუშევრებთან. იმ დროს, როცა რთული სტრუქტურა კომპოზიციის აგების გადამკვეთი და ურთიერთ დამოკიდებული სიბრტყეებით მიანიშნებს სეზანზე.

უკვდაყო ლუპე მარინი და მისი გოგონები (გვადალუპე და რუტი) გიგანტურ ისტორიულ ფრესკაზე სასტუმროში "პრადო”. 1949 წელში დიეგო რივერამ დახატა დაზგური “პორტრეტი რუტი რივერასი” . გოგონა, მიპრანჭული თეთრ ტუნიკაში და ზონრიანი სანდლებით, დგას მრგვალი სარკის წინ რომელიც ასახავს მის პროფილს მბზინავ-ყვითელ ფონზე. ეს პროფილი გასაოცრად გვახსენებს მაიასი ინდიელების გამოსახულებას ქანდაკებებში და რელიეფებში კოლუმბამდელი ეპოქისას.

მოცემული პორტრეტი ჩვენ გვაგზავნის ძველ საბერძნულ მითებთან. გასაოცრად განსხვავდება უმრავლესობა დიეგო რივერას სხვა ქალების პორტრეტებისგან, სადაც როგორც “პორტრეტზე კუკი ბუსტამანტე” , მოდელია გამოსახული ნათელ ფერთა მექსიკურ კოსტუმში, გარშემორტყმული ეროვნული ატრიბუტიკით. სურათების ბოლოს ტიპიში ხშირად შეიძლება თვალი ადევნოთ პარალელებს, ავტორის მიერ გატარებულს მის პერსონაჟებსა და მათ გარემოცვას შორის; მაგალითად, პოზა და თეთრი ამოღებული საღამოს კაბა “ნატალია გელმანისა” მეუღლისა ცნობილი და წარმატებული კინო-პროდიუსერის, გვაგონებენ ლაზათიან ფორმას ქალებისას, ქმნიან ნათელ ეფექტურ ფონს, ხოლო მეორე სურათზე ფიგურა მაჩილი არმიდის, კეთილი მეგობარი კალოსი და რივერასი თითქოსდა ჩაექსოვა საერთო ფონში, შედგენილში ეგზოტიკური ნაყოფებისა და ყვავილებისაგან. ის თავად ხდება ნაწილი ამ თავისებური ფუფუნებისა, ხოლო ელფერი მისი მწვანე კაბისა, წითელი მანტიის და ვარდისფერი კანისა, გახსენებს რენუარის სურათებს. ბოლოს ნამუშევრებში დიეგო რივერა შორდება მისთვის დამახასიათებელ ისტორიული თხრობისგან და თავს გამოიჩენს საგანგებოდ მგრძნობიარე მხატვრად, უფლების მიმცემ თავისი ემოციებისა და ფანტაზიის ნაკადს თავისუფლად ჩააქსოვდა კომპოზიციის ტილოში.

მას შემდეგ რაც მას აღმოუჩინეს კიბო, 29 ივლისს 1955 წელს დიეგო რივერა ქორწინდება გამომცემელსა და თავის დამხმარეზე ემმა ურტადოზე სწორედ მას ჯერ კიდევ 1946 წელს. მან გადასცა უფლება ყველა თავის ნახატზე და სურათებზე, რომლებიც არ იმყოფებოდნენ კლიენტების საკუთრებაში. ოსტატის ჩვენებისას ნამუშევრების და გაყიდვებისთვის ემა ხსნის “გალერეას დიეგოსი”. იმავე 1955 წელს დიეგო რივერა მეუღლესთან ერთად განახორციელებს მოგზაურობას სსრკ -ში, აქ ის იმედოვნებს მკურნალობის კურსს ჩაიტარებს და შეიძლება ოპერაციაც გაიკეთოს. მხატვარს გულწრფელად სწამდა საბჭოთა მედიცინის მიღწევებისა და იმედოვნებდა კიბოსაგან განკურნებაზე. უკანა გზაზე მან მოინახულა ჩეხოსლოვაკია, პოლონეთი და გერმანიის დემოკრატიული რესპუბლიკა, გახდა ბერლინში ხელოვნების აკადემიის მოქმედი წევრი.

რამდენიმე მისი ნამუშევრებიდან რომლებიც მან შექმნა მოგზაურობაში, მოგვიანებით გამოიყენა ზეთის ნახატებში, მათ შორის “შეფერხებული ყინული დუნაიზე” ბრატისლავაში (1956 წ.) საეჭვო იყო “1 მაისის დღესასწაული მოსკოვში” ორიგინალური სახელწოდებით სხვა ტილოსთვის, დათარიღებული იმავე პერიოდით. დიეგო რივერა დაბრუნდა მექსიკაში აპრილის დასაწყისში, ის რომ ვერ შეძლო დასწრება სსრკ _ში პირველი მაისის დღესაწსაულზე. ფერადოვანი პროცესია გამოხატული ტილოზე, უფრო მეტად იყო მშვიდობიანი დემონსტრაცია და გიგანტური ლურჯი საჰაერო ბუშტი “მშვიდობა” სხვადასხვა ენებზე. ეს სურათი ასახავდა დიეგო რივერას განწყობას მოსკოვში მკურნალობის შემდეგ. ამავე წელში მხატვარი ქმნის უამრავ ნახატს მსოფლიოს მტრედებისას. მხატვარს ესმის, რომ მისი სიცოცხლე უახლოვდება დასასრულს.

მექსიკაში დაბრუნებისას დიეგო რივერა დასახლდება წყნარი ოკეანის სანაპიროზე, აკაპულკოში. სახლში, სიხარულით დათმობილი მისი კარგი ნაცნობის დოლორეს ოლმედოსის. აქ ის ატარებს რამდენიმე თვეს, ცდილობს აღიდგინოს ძალები. რამდენიმე ქვაში მოზაიკური პროექტების გარდა თემაზე, კოლუმბამდელი ეპოქის სახლის პატრონისთვის ის ხატავს ბევრ სურათს ზეთში,  გამოსახულია “მზის ჩასვლა აკაპულკოს ყურეში” .  ეს კომპოზიციები განსხვავდებიან მცირე ზომით და ოსტატისთვის უჩვეულო ფერთა გამის გამოყენებით. ამ თითქმის მინიატურულ ქმნილებაში მხატვარი ხოტბას ასხამს ცხოვრებას, ბუნებასა და თავის ქვეყანას.