cs | de | en | es | et | fi | fr | hu | ka | lt | pl | pt-br | ro | ru | se
We are migrating LeMill database and the service is in read-only mode. You can browse LeMill, but not log in or edit content. Announcement about the future of LeMill will be made in this space during week 8-12.12. 2014.

MultimediaMaterial

    No tags

ტელესკოპი

by ხათუნა ფარულავა, xatuna suliauri — last modified 2011-01-08 12:32 Share

сканирование0004.jpg

უძველესი დროიდან XVII საუკუნემდე ციურ ობიექტებზე დაკვირვება შეუიარაღებელი თვალით ხდებოდა. თუმცა სხვადასხვა დამხმარე ხელსაწყოებს მეცნიერები მაშინაც იყენებდნენ.

XVII საუკუნის დასაწყისში გალილეო გალილეიმ პირველმა დაიწყო ციური ობიექტების შესწავლა მის მიერვე დამზადებული ტელესკოპით (1610 წელი). იმ დროიდან XX საუკუნის შუა წლებამდე ტელესკოპი ასტრონომების ძირითად ხელსაწყოდ რჩებოდა.

ტელესკოპის დანიშნულებაა ციური ობიექტების მიერ გამოსხივებული სინათლის რაც შეიძლება მეტი ფართობიდან შეგროვება დამკვირვებლის თვალში ან ფოტოფირზე.

გალილეის მიერ აგებული ტელესკოპი მიეკუთვნება ე. წ. რეფრაქტორებს . რეფრაქტორში სინათლის შეკრება ხდება სინათლის გარდამტეხი ლინზების სისტემის საშუალებით. ტელესკოპის მეორე ტიპი – რეფლექტორი – სინათლეს აგროვებს ჩაზნექილი სარკიდან არეკვლის შედებას. პირველი რეფლექტორი 1668 წელს დაამზადა ნიუტონმა. ყველა თანამედროვე დიდი ტელესკოპი რეფლექტორის ტიპისაა.

დიდი დიამეტრიც რეფლაქტორის ან რეფლექტორის აგება ძალიან ძნელია – ლინზებიც და სარკეებიც საკუთარი დიდი წონის გავლენით დეფორმირდება. შედეგად, ციური ობიექტების გამოსახულება მახინჯდება. ასეთი დეფორმაციები რომ არ მოხდეს, აუცილებელი ხდება კომპიუტერით მართვადი საპირწონეების რთული სისტემის გამოყენება. ბოლო წლებში დაიწყეს მრავალსარკიანი ტელესკოპების აგება. სადაც თითოეული, შედარებით მცირე ზომის (ე.ი. შედარებით მსუბუქი) სარკიდან არეკვლილი სხივები თავს იყრის ერთ, ყველა სარკისათვის საერთო ფოკუსურ წერტილში.

მსოფლიოში ყველაზე დიდ რეფლაქტორის ლინზის დიამეტრია 1,9 მ (აშშ). ყველაზე დიდი რრფლექტორის სარკის დიამეტრიც არის 10,2 მ, ხოლო ფართობი ,შეასაბამისად, 80 მ2 (4,5 კმ სიმაღლის მთა მაუნა კეა, ჰავაის კუნძულები, აშშ). შულ მალე მწყობრში ჩადგება ოთხსარკიანი რეფლექტორი, რომლის თითოეული სარკის დიამეტრია 8 მ, ხოლო სინათლის შემკრები სრული ფართობი შესაბამისად, 200 მ2 აღწევს! ეს ხელსაწყო ეკუთვნის ევროპის რამდენიმე სახელმწიფოს გაერთიანებულ ობსერვატორიას (ჩილე, ლასილასთა).

რამდენჯერაც აღემატება ტელესკოპის სინათლის შემკრები სისტემის ფართობი ჩვენი თვალის გუგის ფარდობს, იმდენჯერ უფრო სუსტად მნათი ობიექტის შესწავლაა შესაძლებელი ასეთი ხელსაწყოთი .

რეფლაქტორის ობიექტივით – ლინზათა სისტემით ან რეფლაქტორის სარკით შეკრებილი სხივები ხვდება ტელესკოპის ოკულარში, რომლითაც შეიძლება დავათვალიეროთ გამოსახულება. თუ ოკულარის ნაცვლად ტელესკოპზე დავმაგრებთ ფოტოაპარატს , შევძლებთ ციური ობიექტის ფოტოსურათის გადაღებას.

თანამედროვე დიდ ტელესკოპებს ამონტაჟებენ სპეციალურ მბრუნავ სადგამზე, რაც საშუალებას იძლევა გავაყოლოთ ტელესკოპი მნათობის მოძრაობას ისე, რომ გამოსახულება დაკვირვების მთელი დროის განმავლობაში უძრავად ჩანდეს ტელესკოპის ოკულარში. თანამედროვე ტელესკოპებში სადგომის მოძრაობას კომპიუტერის საშუალებით მართავენ. ასეთი, ცის სფეროსთან ერთად მბრუნავი სადგამების გამოყენებით ხდება ციური სხეულების ფოტოგრაფირება რამდენიმე საათიანი (ზოგჯერ კი – რამდენიმედღიანი!) ექსპოზიციითაც კი.

ტელესკოპის ოპტიკური სისტემა ზრდის ციური ობიექტების ხედვის კუთხეებს. თელესკოპის გამადიდებლობა , ლუპის გამადიდებლობის მსგავსად ეწოდება ოკულარში ციური ობიექტების ხედვის კუთხის შეფარდებას შეუიარაღებელი თვალით ხედვის კუთხესტან. დიდი გამადიდებლობის მქონე ტელესკოპით შესაძლებელია ისეთი დეტალების დანახვა , რომლებსაც შეუიარაღებელი თვალიტ ან სუსტი ხელსაწყოთი ვერ გავარჩევდით.

ტელესკოპით დაფოკუსებულ სინათლეს ხშირად სპეციალური ხელსაწყოს - სპექტროსკოპის საშუალებით დაშლიან სხვადასხვა შემადგენელ ფერებად და ღებულობენ მნათობის სპექტრს . მნათობთა სპექტრის შესწავლით მეცნიერები ადგენენ გამომსხივებელი ნივტიერების ქიმიურ შედგენილობას , ტემპერატურას , სიმკვრივეს (კონცენტრაციას) და სხვა თვისებებს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ის , რომ სპექტრზე დაკვირვებით შეიძლება ვიპოვოთ მნათობის მოძრაობის სიჩქარე დედამიწის მიმართ . სიჩქარის გაზომვის ეს ხერხი ბევრად უფრო მგრძნობიარე და სუსტი აღმოჩნდა, ვიდრე სახვადასხვა წელს გადაღებულ ცის ფოტოსურატებზე მნათობთა მდებარეობის შედარება.

მრავალი ციური ობიექტი ასხივებს არა მხოლოდ ხილულ სინათლეს, არამედ რადიოტალღებსაც, თვალით უხილავ სითბურ გამოსხივებას-ე.წ. ინფრაწითელ გამოსხივებასაც. ასევე თვალით უხილავ მაიონიზებული მოქმედების მქონე უტრაიისფერ და რენტგენის გამოსხივებასაც. ამ გამოსხივებათა დიდი ნაწილისათვის დედამიწის ატმოსფერო არ არის გამჭვირვარე. ამიტომ მათი შესაძლებელი გახდა მხოლოდ მას შემდეგ, რაც ტელესკოპი დააყენეს დედამიწის ხელოვნურ თანამგზავრზე და ატმოსფეროს გარეთ გაიტანეს. ამან მნიშვნელოვნად გააფართობა ჩვენი ცოდნა სამყაროს შესახებ.

საპლანეტათაშორისო ავტომატურმა სადრურებმა ,,ვოიაჯარ 1” და ,,ვოიაჯერ 2” ფოტოსურათები გადაუღეს მზის სისტემის გიგანტ პლანეტებსა და მათ თანამგზავრებს ძალია ახლო მანძილიდან და ეს სურათები დედამიწაზე ტელესიგნალის საშუალებისგადმოსცეს.

XX საუკუნის 50-იან წლებიდან განვითარება დაიწყო რადიო ასტრონომიამ. რადიოტელესკოპით მიიღება კოსმოსური ობიექტების რადიოგამოსხივება , რომელიც , ძირითადად შორეული გალაქტიკებიდა მოდის რამდენიმე , ერთმანეთისაგან დიდი მანძილით , ზოგჯერ 10 000 კმ-ით დაშორებული რადიოტელესკოპის შეთანხმებული მუშაობით. ასტრონომები მკვეთრად ზრდიან დაკვირვებათა სიზუსტეს და გარჩევისუნარიანობას. რადიოტელესკოპების საშუალებით გაკეთდა რამდენიმე უმნიშვნელოვანესი აღმოჩენა.

1963 წელს აღმოაჩინეს რელიქტური გამოსხივება , რომელიც K ტემპერატურას შეესაბამება. ეს გამოსხივება ,, გადარჩენილი მოწმეა” სამყაროში ოდესღაც მილიარდი წლის წინათ არსებული გიგანტური ტემპერატურებისა და სიმკვრივებისა და უტყუარად მოწმობს სამყაროს , როგორც მთლიანის გაფართოების პროცესის არსებობას.

1962 – 63 წლებში აღმოაჩინეს კვაზარები სამყაროში ჩვენგან ყველაზე უფრო დაშორებული ობიექტები. კვაზარებამდე მანძილი 5 – 13 მილიარდი სინათლის წელიწადია. კვაზარების დღეისათვი დადგენილი ზომები შედარეებით მცირეა – მზის სისტემის დიამეტრიც რიგისა , მაგრამ მათი გამოსხივების სიმძლავრე მთელი გალაქტიკის სიმძლავრეს აღემატება. ფიქრობენ , რომ კვაზარები ,, ახალდაბადებული” გალაქტიკების ბირთვებს წარმოადგენენ , სადაც ხდება უძლიერესი აფეთქებები და ნივთიერების გამოტყორცნა. მსგავსი აფეთქებები აღმოჩენილია , შედარებით უფრო ახლომდებარე გალაქტიკების შუაგულ არეებშიც. აღმოჩენილი იქნა , რომ ზოგიერთი გალაქტიკა შთანთქავს დანარჩენებს. ზოგირთიდან კი ხდება ნივთიერების უმძლავრესი ნაკადების ამოტყორცნა.

1967 წელს აღმოაჩინეს პულსირებადი რადიოგამოსხივების წყაროები, პულსარები , რომლებიც შემდგომი კვლევის შემდეგ ნეიტრონულ ვარსკვლავებად აღიარეს.

უკანასკნელ ათწლეულებში განვითარება დაიწყო ნეიტრინულმა ასტრონომიამ . აიგო პირველი ნეიტრინული ტელესკოპები. ამ ხელსაწყოებით შესაძლებელია ,, შევიხედოთ” ვარსკვლავების შუაგულში. პირდაპირ მათ ,,ბირთვულ რეაქტორში”, ნეიტრონებისათვის ვარსკვლავის ნივთიერება გამჭვირვარეა, ამიტომ ვარსკვლავის შუაგულში გაჩენილი ნეიტრინო დაუბრკოლებლად აღწევს დედამიწამდე და გვაწვდის ცნობებს ,,რეაქტორში’ მიმდინარე პროცესების შესახებ. მიუხედავად დაკვირვებათა სირთულისა, სხვადასხვა ქვეყნის მეცნიერები სისტემატიურად აკვირდებიან მზის შუაგულიდან გამოსხივებულ ნეიტრინოებს, ხოლო 1987 წელს ნეიტრინული ტელესკოპებით დაფიქსირდა ზეახალი ვარსკვლავის აფეთქება მეზობელ გალაქტიკაში-მაგელანის დიდ ღრუბლებში.

ადამიანი სულ უფრო გაბედულად შორდება დედამიეას. კოსმონავტებმა უკვე გაისეირნეს მთვარის ზედაპირზე. დედამიწიდან მართვადი ავტომატური აპარატები იკვლევენ მთვარის , მარსის და სხვა პლანეტების შემოგარენს და ზედაპირის და დედამიწაზე გადმოსცემენ მოპოვებულ ინფორმაციას. დ ემზადებიან უახლოეს პლანეტებზე გასაფრენად. XXI საუკუნის დასაწყისისათვის დაგეგმილია ექსპედიცია მარსზე. განიხილება მთვარის ზედაპირზე სტაციონარული დასახლები აგების შესაძლებლობები. დედამიწის გარშემო უკვე 20 წელზე მეტია , მოძრაობენ ორბიტული ლაბორატორიები, საიდანაც კოსმონავტების სხვადასხვა ჯგუფები აკვირდებიან დედამიწას და შორეულ კოსმოსურ ობიექტებს.

http://lemill.net/content/webpages/15-02-1564-08-01.1642/view