LeMill
Edit, tips for use and more...
MultimediaMaterial

None-1

by tjobava jobava — last modified 2011-11-25 16:41

ელექტრომაგნიტური ტალღები

ჩვენ ელექტრომაგნიტური ტალღების გარემოცვაში ვცხოვრობთ. გადამცემი და მიმღები ანტენები, რადიო, ტელევიზორი, ტელეფონი, კომპიუტერი, ინტერნეტი
და სხვა მრავალი რამ ინფორმაციის გადაცემისა და მიღების ძალზე მოხერხებული და ხელმისაწვდომი საშუალებებია. ჩვენ ყოველდღიურად ვიყენებთ მათ და იშვიათად ვფიქრობთ იმაზე, თუ როგორ მოვიდა ეს ყველაფერი დღემდე და როგორ გახდა ჩვენი ცხოვრების ჩვეულებრივი ნაწილი.
შევეცადოთ მივიღოთ გარკვეული ინფორმაცია იმის შესახებ, თუ რა მეცნიერული აღმოჩენები უძღოდა წინ ელექტრომაგნიტური ტალღების მიღებას, მათ გამოყენებას და ნაბიჯ-ნაბიჯ როგორ მიიწევდა მეცნიერება წინ.

თალეს მილეთელი
( 640_564 ძვ. წ. აღ.)

თალეს მილეთელი პირველი ადამიანია კაცობრიობის ისტორიაში, რომელიც იკვლევდა ელექტრულ მოვლენებს. მას ეკუთვნის პირველი ცნობები იმის შესახებ, რომ ქარვა (ბერძნულად ელექტრონი) ხახუნის შემდეგ იძენს მსუბუქი სხეულების მიზიდვის თვისებას. მანვე ააგო პირველი ელექტროსკოპი ,,ვერსორი”, რომლითაც დაადგინა, რომ მსუბუქი სხეულების მიზიდვის უნარი გარდა გახახუნებული ქარვისა, აქვს საფირონს, ალმასს, მთის ბროლს, მინას, გოგირდს და ა. შ.


უილიამ ჰილბერტი
(1540_1603 წ.)


უილიამ ჰილბერტმა დაამტკიცა, რომ ქარვა ხახუნის შემდეგ იზიდავს ბალახის წვრილ ღეროებს. ის იკვლევდა კეთილშობილ ქვებს, გოგირდს და ფისს. მან აჩვენა, რომ მათი დაელექტროებაც შეიძლებოდა ხახუნის შედეგად. ტერმინი ელექტრობა ჰილბერტმა დაამკვიდრა.
ნამდვილი მეცნიერული სახე ელექტრული მოვლენების კვლევამ XVIII საუკუნეში მიიღო. მანამდე ელექტრული მოვლენებით მხოლოდ ერთობოდნენ. ელექტრიზაციაზე ცდებს წვეულებებსა და სალონებში უჩვენებდნენ.
ჰილბერტმა 1600 წელს გამოსცა ნაშრომი ,,მაგნიტზე, მაგნიტურ სხეულებზე და დიდ მაგნიტზე _ დედამიწაზე”, რომელშიც აღწერა თავისი კვლევები მაგნიტურ და ელექტრულ მოვლენებზე და მოგვცა პირველი თეორია ელექტროობასა და მაგნიტიზმზე. დაადგინა, რომ მაგნიტს ყოველთვის ორი პოლუსი აქვს, სამხრეთი და ჩრდილოეთი და მისი გახერხვით არასოდეს არ მიიღება ერთპოლუსიანი მაგნიტი, არამედ მიიღება ახალი მაგნიტები ორ-ორი პოლუსით. მანვე დაამტკიცა, რომ ერთსახელიანი პოლუსები განიზიდებიან, ხოლო სხვადასხვასახელიანები მიიზიდებიან.

ლუიჯი გალვანი
(1737_1798 წ.)


ლუიჯი გალვანი XVIII საუკუნის მიწურულს ელექტრული მოვლენებით იყო გართული. ერთხელ გალვანი შეეხო პრეპარირებულ ბაყაყს ორი სკალპელით (ნახ. 1). ბაყაყის ფეხის კუნთი რამდენჯერმე სწრაფად შეიკუმშა და გაიშალა. ასისტენტმა შენიშნა, რომ ამ დროს ელექტროფორულ მანქანაში (ნახ. 2) ნაპერწკლები გაჩნდა. ასე იქნა აღმოჩენილი ,,მოძრავი ელექტროობა”. თანამედროვე მეცნიერება ამტკიცებს, რომ სასიცოცხლო პროცესებს თან სდევს ელექტრული მოვლენები, ხოლო მათ წყაროს წარმოადგენს უჯრედები.

შარლ ოგუსტენ კულონი
(1736 _ 1806)

კულონმა შეისწავლა დამუხტული სხეულების ურთიერთქმედება რაოდენობრივად. მან გამოიყენა გრეხითი სასწორი (ნახ. 1). გრეხითი სასწორი შედგებოდა დრეკადი მავთულისაგან, რომელზეც დამაგრებული იყო მინის ღერო. ღეროს ერთ ბოლოზე დაამაგრა ანწლის ბურთულა, მეორეზე – საპირწონე. კიდევ ერთი ანწლის ბურთულა უძრავად მოათავსა სასწორის სახურავზე. როცა ორ ბურთულას მიანიჭა ერთსახელიანი მუხტები, მათ ერთმანეთი განიზიდეს. მავთული შემობრუნდა გარკვეული კუთხით. ამ კუთხის მიხედვით განსაზღვრა ბურთულებს შორის ურთიერთქმედების ძალა. ცდების შედეგად დაადგინა კანონი, რომელსაც კულონის კანონი უწოდეს და რომელიც საოცრად გავს მსოფლიო მიზიდულობის კანონს.
დამუხტული სხეულების დამუხტვის ხარისხის დასახასიათებლად შემოიღეს ახალი ფიზიკური სიდიდე ელექტრული მუხტი და აღნიშნეს ქ ასოთი. შემდგომში მუხტის საზომ ერთეულს კულონი უწოდეს.
კულონის კანონი ასე გამოითქმის: ვაკუუმში ორ წერტილოვან მუხტს შორის მოქმედი ძალა პირდაპირპროპორციულია მუხტების მოდულთა ნამრავლისა და უკუპროპორციულია მათ შორის მანძილის კვადრატისა.
F=K *q1 . q2 / r2.
სადაც q1 და q2 ელექტრული მუხტია, ხოლო k პროპორციულობის კოეფიციენტი.
ამ კანონს უწოდეს ელექტროსტატიკის ძირითადი კანონი.
ელექტროსტატიკა ელექტროდინამიკის ნაწილია, რომელიც შეისწავლის უძრავი მუხტების ურთიერთქმედებას.
ხახუნით დაელექტროების დროს მკვლევარებს დიდხანს არ შეუმჩნევიათ, რომ ელექტროვდებოდა ორივე სხეული, ამასთან საწინააღმდეგო მუხტით. როგორც კი ეს მოვლენა შეამჩნიეს, ცხადი გახდა, რომ დაელექტროება ეს მუხტის წარმოქმნა კი არა, მათი გაყოფა იყო.
სიდიდით ტოლი და საწინააღმდეგო მუხტით დამუხტული სხეულები ერთმანეთთან შეხებისას კარგავენ მიზიდვის უნარს. ამ დროს მუხტი კი არ ქრება, არამედ ნეიტრალდება, ე.ი. თითოეულ სხეულზე დადებითი და უარყოფითი მუხტების რაოდენობა ტოლი ხდება.
პირველმა ცდებმა აჩვენეს, რომ ზოგიერთ სხეულებს კარგად გადააქვთ ელექტრული მუხტი, ზოგიერთს კი – სრულებით არა. ამიტომ ნივთიერებები გაყვეს გამტარებად და არაგამტარებად ანუ იზოლატორებად. შემდგომში ელექტრული მუხტის მიმართულ გადაადგილებას გამტარში ელექტრული დენი უწოდეს.


ალექსანდრო ვოლტა
(1745 _ 1827)

ვოლტა იყო პირველი მეცნიერი, ვინც ელექტროდენი აღმოაჩინა და გამოიკვლია. გალვანის ცდა დაეხმარა ვოლტას პირველი დენის წყაროს შექმნაში. ამ წყაროს ,,ვოლტას სვეტს” ( ნახ. 1) უწოდებენ. ვოლტას სვეტი ქიმიური დენის წყაროების წარმომადგენელია. იგი არის გალვანური ელემენტების შეერთება ანუ ბატარეა. ბატარეის ბოლოების შეერთებით მიიღებოდა კონტური, რომელსაც შემდგომში ელექტრული წრედი უწოდეს.
ვოლტამ აიღო რამდენიმე დუჟინი (12 ცალი) ერთი დუიმის (2,54 სმ.) დიამეტრის მრგვალი სპილენძის ფირფიტა, ამდენივე კალისა. შემდეგ ფოროვანი მასალის (მუყაო, ტყავი) რგოლები გამოჭრა. ყველა ეს ფირფიტა ერთმანეთზე მონაცვლეობით სვეტებად განალაგა და ყოველ წყვილს შორის მჟავაში დასველებული მუყაოს რგოლი ჩაუდო. როცა შეეხო ერთი ხელით ზედა ფირფიტას, ხოლო მეორეთი ქვედას, იგრძნო, რომ ელექტროობამ დაარტყა. ეს მოხდა 1800 წელს. ასე შეიქმნა პირველი ქიმიური დენის წყარო ,,ვოლტას სვეტი”.
ბატარეა არის დენის წყარო, რომელშიც მიმდინარეობს ელექტრული მუხტების განცალკევება, რომელიც გროვდება დენის წყაროს პოლუსებზე და ჩნდება პოტენციალთა სხვაობა, იგივე ძაბვა, რომელიც აღინიშნება U ასოთი.
პოტენციალთა სხვაობა არის ელექტრული ძალის მიერ ერთეულოვანი მუხტის გადატანაზე შესრულებული მუშაობა, რომელიც გამოისახება ფორმულით:
U = A/q
მისი ერთეულია ვოლტი 1ვ=ჯ/კ.
გალვანური ელემენტების მოქმედება ხასიათდება ფიზიკური სიდიდით _ ელექტრომამოძრავებელი ძალა (ე.მ.ძ.), აღინიშნება E ასოთი, რომლის ერთეულია ვოლტი.

Hჰანს ქრისტიან ერსტედი
(1777 – 1851)


XIX საუკუნის დასაწყისში ელექტროობა და მაგნიტიზმი განიხილებოდა, როგორც ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელი ფიზიკური მოვლენები. მეცნიერები ფიქრობდნენ, რომ მათ შორის კავშირი უნდა ყოფილიყო, მაგრამ რაში მდგომარობდა ეს კავშირი, ნათელი არ იყო.
დანიელმა ფიზიკოსმა ჰანს ქრისტიან ერსტედმა ჯერ კიდევ 1807 წელს ივარაუდა, რომ მათ შორის კავშირი არსებობდა და დენიან გამტარს უნდა ემოქმედა მაგნიტურ ისარზე. თავისი ვარაუდის შემოწმება მან მხოლოდ 1819 წელს მოახერხა, ხოლო ტრაქტატი ამ აღმოჩენის შესახებ 1920 წელს გამოაქვეყნა.
ერსტედის ცდა შემდგომში მდგომარეობდა: მან აიღო ლითონის მავთული (ნახ.1), რომელიც გალვანურ ელემენტთან იყო შეერთებული, ხოლო მავთულის პარალელურად მოათავსა სადგარზე დამაგრებული მაგნიტური ისარი, რომელიც დედამიწის მოქმედებით (კომპასის მსგავსად) დედამიწის პოლუსების მიმართულებით იყო ორიენტირებული. როგორც კი გამტარში დენი გაივლიდა, მაგნიტური ისარი პირვანდელ მდგომარეობიდან გარკვეული მიმართულებით შემობრუნდებოდა. დენის გამორთვის შემდეგ იგი ისევ პირვანდელ მდგომარეობას უბრუნდებოდა. როდესაც გამტარის ქვეშ ლატუნის ისარი მოათავსეს, ისარი არ შემობრუნდა. ეს ცდა ამტკიცებდა, რომ დენიან გამტარს ახასიათებდა მაგნიტური მოქმედება, ე.ი. ელექტროობასა და მაგნიტიზმს შორის მჭიდრო კავშირი არსებობდა.

იმას, რაც ხდებოდა დენიან გამტარსა და მის მიმდებარე სივრცეში, მეცნიერებმა ელექტრული კონფლიქტი უწოდეს. ცდისეული ფაქტებიდან გამომდინარეობდა, რომ ელექტრული კონფლიქტი არ შემოისაზღვრებოდა მარტო გამტარში დენის გავლით, არამედ მის გარემომცველ სივრცეში ხდებოდა კიდევ რაღაც, რასაც ძალიან ფართო ხასიათი ჰქონდა.

Aანდრე ამპერი
(1775 – 1836)

ერსტედის აღმოჩენამ, კერძოდ კი დენიანი გამტარის მაგნიტურ ისარზე მოქმედებამ, ბევრი მეცნიერი დააინტერესა. მათ შორის იყო ფრანგი მეცნიერი ანდრე ამპერი. მან ცდებით აჩვენა, რომ ორი პარალელური დენიანი გამტარი ერთმანეთს მიიზიდავს, თუ მათში ერთი მიმართულების დენი გადის და განიზიდებიან, თუ მათში სხვადასხვა მიმართულების დენი გადის, ე.ი. დენიანი გამტარები ისევე იქცეოდნენ, როგორც მაგნიტები (ნახ. 1). ასევე მოქმედებდნენ ერთმანეთზე ორი წრიული დენი.
თავდაპირველად ამპერი ფიქრობდა, რომ თითოეული გამტარს თითო დენის წყარო სჭირდებოდა, მაგრამ შემდგომში მიხვდა, რომ ერთი დენის წყაროც საკმარისი იქნებოდა ამ ცდების ჩასატარებლად. მნიშვნელობა ჰქონდა იმას, თუ როგორ შეაერთებდნენ გამტარებს დენის წყაროსთან იმისათვის, რომ მათში ერთი მიმართულების ან საწინააღმდეგო მიმართულების დენი გასულიყო.
ამ დაკვირვებებმა ცხადჰყო, რომ ერთი ვოლტას ბოძის საშუალებით (რომელიც მაშინ შეუცვლელ დენის წყაროს წარმოადგენდა) შეიძლებოდა ძალიან გრძელი გამტარის გამოყენებით წყაროდან დიდ მანძილზე დაშორებულ მაგნიტურ ისარზე ზემოქმედება. ამპერი წერდა, რომ ამ ცდაზე მას მიუთითა დიდმა ფრანგმა მეცნიერმა ლაპლასმა, და რომ ცდა შედეგიანი და წარმატებული გამოდგა.
ამის შემდეგ წარმოიშვა იდეა თავისებური ტელეგრაფისა, რომელსაც დენიანი გამტარის მაგნიტურ ისარზე ზემოქმედება დაედებოდა საფუძვლად. მე-19 საუკუნის 30-იან წლებში ასეთი ტელეგრაფი გაკეთდა რუსეთსა და გერმანიაში.
ამპერის აღმოჩენის შემდეგ ფრანგმა მეცნიერმა არაგომ შექმნა ელექტრომაგნიტი, რამაც შესაძლებელი გახადა პირველი ელექტროზარის გაკეთება (ნახ. 2).

Gგეორგ სიმონ ომი
(1789 – 1854)

გეორგ სიმონ ომი მეცნიერების ისტორიაში შევიდა, როგორც ავტორი ელექტრული წრედის ძირითადი კანონისა, რომელმაც ერთმანეთთან დააკავშირა წრედის ელექტრომამოძრავებელი ძალა და დენის ძალა. ამპერი თავის შრომებში ახლოს იყო ამ კანონის აღმოჩენასთან, მაგრამ ვერ შეძლო მისი ფორმულირება. ომმა თავისი კანონი, რომელმაც შემდგომ მისი სახელი მიიღო, 1827 წელს წარმოადგინა მათემეტიკური ფორმულის სახით: I =U / R
დენის ძალა I წრედის უბანზე პირდაპირპროპორციულია ამ უბნის ბოლოებზე არსებული ძაბვისა U და უკუპროპორციულია მისი წინაღობისა R.
გამტარის წინაღობის დამოკიდებულება მის ზომებსა და ნივთიერების გვარობაზე პირველად ექსპერიმენტულად შეისწავლა გეორგ ომმა.
დენის წყაროდ ომმა გამოიყენა თავის გამოკვლევებში თერმოწყვილი – თერმოელემენტი, რომელიც ორი გამტარისაგან შედგებოდა: სპილენძისა და ბისმუტისგან. მათი შეხების ადგილებიდან ერთი ადუღებულ წყალში ჩაუშვა, მეორე – ყინულში. ასეთი ელემენტი მუდმივ და თანაბარ დენს აძლევდა. ეს ელემენტი ჩართო წრედში და გამოიკვლია დენის გავლა, როგორც სხვადასხვა განივკვეთისა და სიგრძის ამავე გამტარებში, ისე სხვა მეტალების გამტარებშიც. მან დაადგინა, რომ წინაღობა პირდაპირპროპორციულია სადენის სიგრძისა, უკუპროპორციულია მისი განივკვეთის ფართობისა და დამოკიდებულია ნივთიერების გვარობაზე: R = q . l / s, სადაც q ნივთიერების კუთრი წინაღობაა, l გამტარის სიგრძე, ხოლო s განივკვეთის ფართობი.

მაიკლ ფარადეი
(1791 – 1867)

1821 წელს ერსტედის აღმოჩენის გავლენით ინგლისელმა მეცნიერმა ფარადეიმ ჩაწერა თავის დღიურში: ,,გადავაქციოთ მაგნიტიზმი ელექტრობად”. ეს ფრაზა გახდა მისი კვლევის მეცნიერული პროგრამა, რომელმაც ელექტრომაგნიტური ინდუქციის აღმოჩენამდე მიიყვანა.
ფარადეიმ დაახვია რკინის ღეროზე ორი გრაგნილი ისე, რომ ერთი გრაგნილი მოთავსებული იყო ღეროს ერთ ბოლოზე, მეორე კი – მეორე ბოლოზე. ერთი გრაგნილი მიუერთა გალვანომეტრს, მეორე კი – მშრალი ელემენტების ბატარეას. გრაგნილებს არ ჰქონდა გალვანური კავშირი და მოსალოდნელი არ იყო გალვანომეტრს დენის გავლა ეჩვენებინა იმ გრაგნილში, რომელიც შეერთებული არ იყო ბატარეასთან. ფარადეიმ შეამჩნია, რომ პირველი გრაგნილის ბატარეასთან ჩართვის და გამორთვის მომენტში მეორე გრაგნილში აღიძვრებოდა დენი.
ფარადეიმ დაახვია კოჭა მუყაოს ცილინდრზე, შეაერთა მისი ბოლოები გალვანომეტრთან და შედო ცილინდრის შუაგულში დამაგნიტებული რკინის ღერო. გალვანომეტრმა აჩვენა, რომ კოჭას ხვიაში წარმოიქმნა დენი მუდმივი მაგნიტის გადაადგილების შედეგად (ნახ. 1).
ფარადეის უბის წიგნაკში ასეთი ცდაც იყო აღწერილი (ნაზ. 2):
მან აიღო რკინის რბილი რგოლი. მის ერთ მხარეს დაახვია სპილენძის მავთული და მიუერთა დენის წყაროს, მეორე მხარესაც დაახვია სპილენძის გამტარი, რომელიც მიაბა სპილენძის სწორ მავთულს და მის ახლოს მოათავსა მაგნიტური ისარი. დახვეული სპილენძის მავთულები ჩითის ნაჭრებითა და ძაფებით იზოლირებული იყო რკინის რგოლისაგან. დენის წყაროს ჩართვისთანავე მაგნიტური ისარი გამოვიდა თავისი მდგომარეობიდან და დაიწყო წინ და უკან რხევა. თუმცა ძალიან მალე დაწყნარდა და მიიღო პირვანდელი მდებარეობა. როდესაც დენი გამოირთო, ისარი ისევ გამოვიდა თავისი მდგომარეობიდან.
ამ ცდებით მიღებულ მოვლენას ელექტრომაგნიტური ინდუქცია ეწოდა ანუ გავლენით მიღებული ელექტრული დენი.


ეს საინტერესოა
ფარადეი და მისი მეუღლე სარა ბერნარდი მორწმუნენი იყვნენ. მათ სურდათ საიქიოშიც ერთად ყოფილიყვნენ. ფარადეიმ იგი ჰაიგეტის სასფლაოზე დაკრძალა. შემდეგ ანდერძი დატოვა, რომ მისი გარდაცვალების შემდეგ იგი მისი მეუღლის გვერდით დაეკრძალათ, მაგრამ ბრიტანეთის სამეფო საზოგადოებას სურდა ფარადეის დაკრძალვა ნიუტონის გვერდით. ვინაიდან ანდერძის დარღვევა ინგლისში არ შეიძლება, ამიტომ ფარადეი მეუღლის გვერდით დაკრძალეს ჰაიგეტის სასაფლაოზე, მაგრამ ნიუტონის გვერდით ფიქტიური ქვა დადეს წარწერით: მაიკლ ფარადეი (1791 – 1867).
მაიკლ ფარადეი მსოფლიოში ერთადერთი მეცნიერია, რომელსაც ორი საფლავი აქვს.

ჯეიმს კლარკ მაქსველი
(1831 – 1879)

XIX საუკუნის ნახევრამდე საკითხი იმის შესახებ, თუ როგორ გადაეცემოდა ელექტრული და მაგნიტური ქმედებები, ბოლომდე გარკვეული არ იყო. ბატონობდა მანძილზე ქმედების თეორია, რომლის მიხედვითაც ეს ურთიერთქმედებები მყისიერად გადაეცემოდა ერთი წერტილიდან მეორე წერტილში (ერთი სხეულიდან მეორე სხეულზე) და მათ შორის არ არსებობდა არავითარი გადამცემი რგოლი.
ჯერ კიდევ ფარადეი ამტკიცებდა, რომ ელექტრული და მაგნიტური ურთიერთქმედებები სივრცეში უწყვეტად გადაეცემოდა ერთი წერტილიდან მეორე წერტილში, რომ მათ შორის არსებობს რაღაც დამაკავშირებელი რგოლი ანუ ავითარებდა ახლოქმედების თეორიას. მაგრამ იმ დროს ფარადეის შეხედულებებს არავინ იზიარებდა.
ახლოქმედების თეორიის დამტკიცებისათვის საჭირო იყო ახალი ნაბიჯების გადადგმა ელექტრომაგნიტური ურთიერთქმედებების გაგებაში.
ეს ნაბიჯი გადადგა ინგლისელმა მეცნიერმა ჯეიმს კლარკ მაქსველმა. მან განავითარა რა ფარადეის შეხედულება, ააგო საკუთარი თეორია ელექტრომაგნიტური ურთიერთქმედებების შესახებ. მაქსველმა შემოიტანა ელექტრომაგნიტური ველის ცნება, აგრეთვე იწინასწარმეტყველა ელექტრომაგნიტური ტალღების არსებობა და სინათლის ელექტრომაგნიტური ბუნება. ამისათვის მან გამოიყენა ძალიან რთული მათემატიკური აპარატი.
ახლოქმედების თეორიის მიხედვით ყოველი დამუხტული სხეული თავის ირგვლივ წარმოქმნის ელექტრულ ველს, რომელიც მოქმედებს მეორე მუხტზე. ელექტრული ველის დასახასიათებლად შემოიღეს ფიზიკური სიდიდე ელექტრული ველის დაძაბულობა, რომელიც წარმოადგენს ველის ძალურ მახასიათებელს და განისაზღვრება ფორმულით E = Fკულონი / q, ერთეულია ნიუტონი / კულონი = ნ /კ. ელექტრული ველის დაძაბულობა ვექტორული სიდიდეა.
ელექტრული ველის თვალსაჩინოდ წარმოდგენისთვის შემოიტანეს ელექტრული ველის დაძაბულობის წირების ცნება. ძალწირის ნებისმიერ წერტილში გავლებული მხების მიმართულება განსაზღვრავს ველის დაძაბულობის ვექტორის E-ს მიმართულებას სივრცის მოცემულ წერტილში. ცდების შედეგად დადგინდა, რომ ძალწირების ფორმა სხვადასხვანაირია, ის შეიძლება იყოს წრფეც და მრუდი წირიც, ეს დამოკიდებულია მუხტთა სისტემაზე (ნახ. 1).
ელექტრული ველის ძალწირები არ წარმოადგენენ შეკრულ წირებს, ისინი გამოდიან დადებითი მუხტიდან და შედიან უარყოფით მუხტში.

გამოკვლევებმა ცხადჰყვეს, რომ მაგნიტური პოლუსის ან დენიანი გამტარის ირგვლივ სივრცეში იქმნება ველი, რომელსაც მაგნიტური ველი უწოდეს. მაგნიტური ველი ხასიათდება მაგნიტური ინდუქციის ვექტორით, რომლის მიმართულება ველის მოცემულ წერტილში განისაზღვრება ამ წერტილში მოთავსებული მაგნიტური ისრის მიმართულებით. იგი აღინიშნება B ასოთი:
B = F / i l.
მაგნიტური ველის გრაფიკული გამოსახვა მოსახერხებელია მაგნიტური ველის ძალწირების საშუალებით. ცდებით დადგენილ იქნა თუ როგორი სახე აქვს მუდმივი მაგნიტისა და დენიანი გამტარის მაგნიტური ველებს (ნახ. 2).

ძალხაზებისადმი გავლებული მხების მიმართულება თანხვდება მაგნიტური ველის ინდუქციის ვექტორის მიმართულებას ველის მოცემულ წერტილში. მაგნიტური ველის ძალწირებს არ აქვთ დასაწყისი და დასასრული, ისინი შეკრული წირებია, გამოდიან ჩრდილო პოლუსიდან და შედიან სამხრეთ პოლუსში. მაგნიტის შიგნით ძალწირები მიმართულია სამხრეთიდან ჩრდილოეთისკენ.
ელექტრომაგნიტური ინდუქციის შეწავლის დროს მაქსველმა ყურადღება მიაქცია ერთ გარემოებას, რომელიც თავის დროზე ფარადეის გამოეპარა. იგი დაინტერესდა, რა იწვევდა გამტარში დენს მაგნიტური ველის ცვლილების დროს. თუ დენი შეიქმნა ე.ი. მუხტი ამოძრავდა, მუხტს კი ამოძრავებს ელექტრული ველი. მაქსველმა ელექტრომაგნიტური ინდუქცია შემდეგნაირად ახსნა: მაგნიტური ველის ცვლილებების დროს მის ირგვლივ ჩნდება გრიგალური ელექტრული ველი ჩაკეტილი ძალხაზებით და იგი გამტარში მუხტის გადაადგილებას ანუ დენს წარმოქმნის. ხდება პირიქითაც, ცვლადი ელექტრული ველი წარმოქმნის ცვლად მაგნიტურ ველს. ამ ორი ცვლადი ველების ერთობლიობას ელექტრომაგნიტური ველი ეწოდება.
ამ ურთიერთკავშირის მათემატიკური გამოკვლევები მაქსველმა გამოაქვეყნა წიგნში ,,ტრაქტატი ელექტროობასა და მაგნიტიზმზე”, რომელიც 1873 წელს გამოაქვეყნა. მაქსველის განტოლებების მათემატიკურ გარდაქმნებს მივყევართ იმ დასკნამდე, რომ ვაკუუმშიც კი, სადაც არ არსებობს ნივთიერება, ვრცელდება ელექტრომაგნიტური შეშფოთება. ინდუქციის ნაკადის ცვლილება აღძრავს გრიგალურ ელექტრულ ველს. ელექტრული ველის ცვლილება აღძრავს გრიგალურ მაგნიტურ ველს. ეს პროცესი ჩაითრევს სივრცის წერტილებს ერთმანეთის მიყოლებით და გავრცელდება წარმოშობის ადგილიდან ყველა მიმართულებით.
ელექტრომაგნიტურ ველს, რომელიც ვრცელდება სივრცეში, ელექტრომაგნიტურ ტალღას უწოდებენ.
ელექტრომაგნიტური ტალღის წარმოშობის აუცილებელი პირობაა, რომ მუხტი მოძრაობდეს აჩქარებულად. თუ დამუხტული ნაწილაკი მუდმივი სიჩქარით მოძრაობს, მის მიერ შექმნილი ელექტრული და მაგნიტური ველები შლეიფის მსგავსად მიჰყვება მას. ნაწილაკის აჩქარებისას კი თავს იჩენს ელექტრომაგნიტური ველის ინერტულობა. ველი სცილდება ნაწილაკს, იწყებს დამოუკიდებელ არსებობას და იკავებს სულ უფრო და უფრო მეტ არეს სივრცეში. ამბობენ, რომ ამ დროს გამოსხივდება ელექტრომაგნიტური ტალღა. ელექტრომაგნიტური ტალღის მომენტალური სურათი ასეთია:

ნახაზიდან ჩანს, რომ ელექტრომაგნიტური ტალღის E და B ვექტორები ერთიმეორის მიმართ და გავრცელების მიმართულების მიმართ მართობულია, ამიტომ მას განივ ტალღას უწოდებენ.
მაქსველის მიერ ნაწინასწარმეტყველები ეს აღმოჩენა განსაცვიფრებელი გახდათ, მაგრამ არანაკლებ განსაცვიფრებელი იყო ის, თუ როგორ მოხდა ეს. მაქსველის ხელსაწყოები მხოლოდ საწერი ხელსაწყოები იყო, მისი ლაბორატორია კი მის თავში იმყოფებოდა.
მაქსველი ღრმად იყო დარწმუნებული ელექტრომაგნიტური ტალღების რეალობაში, მაგრამ მათ ექსპერიმენტალურ აღმოჩენას ვერ მოესწრო. მისი სიკვდილიდან 10 წლის შემდეგ შესძლო ჰერცმა ელექტრომაგნიტური ტალღების ექსპერიმენტალურად მიღება.

ჰენრიხ ჰერცი
(1857 – 1894)

ჰენრიხ ჰერცი მეცნიერების ისტორიაში შევიდა როგორც მეცნიერი, რომელმაც ექსპერიმენტალურად მიიღო მაქსველის მიერ ნაწინასწარმეტყველები ელექტრომაგნიტური ტალღა.
იმისათვის, რომ გამოსხივდეს ელექტრომაგნიტური ტალღა, უნდა გვქონდეს ელექტრომაგნიტური რხევა. ელექტრომაგნიტური რხევა კი მიიღება მოწყობილობაში, რომელსაც რხევითი კონტური (ნახ. 1) ჰქვია. რხევითი კონტური შედგება კონდენსატორისაგან და მის შემონაფენებზე მიერთებული კოჭასგან. თუ კონდენსატორს დავმუხტავთ, მის შემონაფენებს შორის შეიქმნება ელექტრული ველი. ასეთ რხევით კონტურში ხდება ელექტრული მუხტის პერიოდული გადაადგილება (ე.ი. დენის გავლა) ხან ერთი ხან მეორე მიმართულებით. შესაბამისად ჩნდება გრიგალური ელექტრული და მაგნიტური ველები, რომლებიც პერიოდულად იცვლებიან. მაგრამ ელექტრომაგნიტური ველი ასეთი შეკრული რხევითი კონტურიდან არ გამოსხივდება, მისი ცალკეული უბნებიდან გამოსხივებული ელექტრომაგნიტური ველები სივრცეში ერთმანეთს აკომპენსირებენ. გამოკვლევებმა ცხადყო, რომ ელექტრომაგნიტური ტალღის გამოსხივებისთვის საჭირო იყო რხევის მაღალი სიხშირე. შეკრული რხევითი კონტურის სიხშირე განისაზღვრება ფორმულით: W = 1/√LC

სადაც W სიხშირეა, L კოჭას ინდუქტიურობა, ხოლო C კონდენსატორის ტევადობა. ფორმულიდან გამოდის, რომ მაღალი სიხშირის მისაღებად საჭიროა ინდუქტიურობა და ტევადობა მცირე იყოს.
ელექტრომაგნიტური ტალღების მისაღებად ჰერცი იყენებდა მარტივ მოწყობილობას, რომელსაც ჰერცის ვიბრატორი ეწოდება. ეს მოწყობილობა წარმოადგენს ღია რხევით კონტურს.
ჩაკეტილი კონტურისგან ღია რხევითი კონტური მიიღება, თუ გავადიდებთ კონდენსატორის ფირფიტებს შორის მანძილს და შევამცირებთ ფირფიტების ფართობს. ერთდროულად უნდა შევამციროთ ხვიათა რიცხვი კოჭაში. თუ ასე მოვიქცევით, მივიღებთ სწორ მავთულს. სწორედ ეს არის ღია რხევითი კონტური (ნახ. 2). ასეთ გამტარში რხევების აღსაგზნებად ჰერცი შემდეგნაირად იქცეოდა: მავთულს ჭრიდა შუაზე ისე, რომ გადანაჭერში დარჩენილიყო ჰაერის მცირე შუალედი, რომელსაც სანაპერწკლე შუალედი ეწოდება და უერთებდა მაღალი ძაბვის წყაროს. გამტარის ორივე ნაწილი მაღალ პოტენციალთა სხვაობამდე იმუხტებოდა. ამ დროს ჩნდებოდა ნაპერწკალი, წრედი შეიკვრებოდა და ღია კონტურში აღიძვრებოდა რხევები. ასეთი ვიბრატორის მიერ შექმნილი ელექტრული და მაგნიტური ველები ვიბრატორისაგან მოშორებით ერთმანეთს არ აკომპენსირებდნენ. ასეთი ანტენიდან გამოსხივებული ელექტრომაგნიტური ტალღების სიძლიერე მაქსიმალურია სივრცეში ანტენის ღერძის მართობული მიმართულებით, ხოლო ღერძის გასწვრივ გამოსხივება არ გვაქვს.
ელექტრომაგნიტური ტალღების რეგისტრირებას ჰერცი ახორციელებდა მიმღები ვიბრატორით, რომელიც ისეთივე იყო, როგორც გამომსხივებელი ვიბრატორი. ელექტრომაგნიტური ტალღის მიღების შემდეგ მიმღებ ვიბრატორში აღიძვრებოდა დენის რხევები. ჰერცმა ეს რხევები აღმოაჩინა მიმღები ვიბრატორის გამტარებს შორის მცირე შუალედში ნაპერწკლებზე დაკვირვებისას.შემდგომ შრომებში ჰერცმა გამოიკვლია ამ ტალღების თვისებები სარკეების დახმარებით და დაამტკიცა, რომ მათ აქვთ სინათლის ყველა თვისება: გარდატეხა, არეკვლა, ინტერფერენცია, დიფრაქცია და პოლარიზაცია, დაამტკიცა, რომ ელექტრომაგნიტური ტალღების სიჩქარე ვაკუუმში 300 000 კმ/წმ-ის ტოლია. შემდგომში დადასტურდა ისიც, რომ სინათლეც ელექტრომაგნიტური ტალღებია.
თუ ელექტრომაგნიტურ ტალღებს დავალაგებთ ტალღის სიგრძის კლების მიხედვით, მივიღებთ სკალას, რომელსაც ელექტრომაგნიტურ ტალღათა სკალა ეწოდება.

სამუელ მორზე
(1791 – 1872)
ერთი ხაზით ელექტრონული სიგნალებით ინფორმაციის შორ მანძილზე გადაცემა და მიღება, რომელმაც უდიდესი პრაქტიკული გამოყენება ჰპოვა, 1837 წელს შესძლო ამერიკელმა მეცნიერმა სამუელ მორზემ. იგი სპეციალობით მხატვარი იყო, რომელმაც შემდგომში საფუძვლიანად შეისწავლა ფიზიკა და ქიმია. მორზეს კოდითა (ნახ. 1) და ტელეგრაფით შესაძლებელი გახდა ნებისმიერი შეტყობინების გადაცემა.
1843 წლის ზამთარში მორზემ ამერიკის კონგრესს ნებართვა თხოვა ტელეგრაფის გასაყვანად ვაშინგტონიდან ბალტიმორამდე. კონგრესმა უარი უთხრა როგორც ისინი თვლიდნენ ნახევრადმოსულელო გამომგონებელს. მაგრამ ერთმა კონგრესმენმა გვარად სიბლიმ ეს საკითხი სენატში გადაიტანა. მორზე ძალიან ღელავდა, ეგონა რომ სენატიც უარს ეტყოდა და მთელი ღამე ინერვიულა. დილით ნაცნობმა ქალიშვილმა კარზე დაუკაკუნა და ამცნო, რომ სენატმა მისი თხოვნა დააკმაყოფილა. გახარებულმა მორზემ ქაალიშვილს პირობა ჩამოართვა რომ პირველ დეპეშას სწორედ ეს ქალიშვილი გამოუგზავნიდა. ქალბატონმა ელსფორტმა შეასრულა პირობა და მორზეს პირველი ტელეგრამა გაუგზავნა: ,,უდიდესი საქმე აღსრულდა”.
ტელეგრაფის გამოგონებამ მრავალი სიკეთე მოუტანა კაცობრიობას. 1866 წელს წარმატებით განხორციელდა კაბელის ჩადება ოკეანის ფსკერზე და ტელეგრაფმა კონტინენტები დააკავშირა ერთმანეთთან.
1871 წელს მორზეს გრანდიოზული შეხვედრა მოუწყვეს ნიუ-იორკში. მის საპატივცემულოდ ცენტრალურ პარკში დადგეს გამომგონებლის ქანდაკება. ხალხი აღფრთოვანებით შეხვდა მორზეს გამოჩენას. ის მიიყვანეს ტელეგრაფის აპარატთან, რომელიც მსოფლიოს თითქმის ყველა კუთხესთან იყო შეერთებული. მორზემ ხელი დაადო აპარატს და თავისი უკანასკნელი ტელეგრამა გადასცა მსოფლიოს: ,,მივესალმები და მადლობას ვუხდი მსოფლიო ტელეგრაფის ძმობას”. ამის შემდეგ იგი ავად გახდა და მალე გარდაიცვალა.
ეს საინტერესოა
ცნობილმა ამერიკელმა გამომგონებელმა ედისონმა, რომელსაც ორი შვილი ჰყავდა, ვაჟიშვილს დოტი დაარქვა, ხოლო ქალიშვილს დეში. ედისონმა ამ სახელების დარქმევით ტელეგრაფისადმი უდიდესი სიყვარული და მორზესადმი უსაზღვრო პატივისცემა გამოამჟღავნა, დოტი – წერტილს ჰქვია, ხოლო დეში – პაწია ხაზს.
ალექსანდრ პოპოვი
(1859 – 1905)
საუკუნეების მანძილზე ეძებდა კაცობრიობა კავშირგაბმულობის ყველაზე სრულყოფილ საშუალებას და მხოლოდ 1895 წელს რუსმა გამომგონებელმა ალექსანდრე პოპოვმა შეძლო განეხორციელებინა ის რადიოტელეგრაფის სახით.
პოპოვმა რადიოტალღების მისაღებად დაამზადა მინის დახურული ღერო (ნახ. 1), რომელშიც ლითონის ფხვნილი ჩაყარა. ასეთ მოწყობილობას შესანიშნავი თვისება ჰქონდა. ჩვეულებრივ პირობებში ფხვნილის ელექტრული წინაღობა ძალზე დიდი იყო, მაგრამ საკმარისი იყო, მასზე ელექტრომაგნიტურ ტალღას ემოქმედა, რომ ლითონის ნაწილაკები ერთმანეთს მიჰკროდა და წინააღმდეგობა მკვეთრად შემცირებულიყო. ამიტომ ფხვნილში გამავალი დენის ძალა ხუთი_ათი მილიამპერით იზრდებოდა. ეს კი საკმარისი იყო იმისათვის, რომ ელექტრომაგნიტს ემოქმედა. ელექტრომაგნიტი კრავდა ზარის წრედს. როგორც კი ჰაერში ელექტრომაგნიტური ტალღები გაჩნდებოდა, პოპოვის ხელსაწყოში (ნახ. 2) ზარი რეკავდა. ეს იყო სიგნალების გადაცემა ჰაერში.
1895 წლის 7 მაისს პოპოვმა მეცნიერთა წინაშე ხელსაწყოს ჩვენება მოაწყო.
დამსწრენი აღფრთოვანებით შეხვდნენ მოხსენებას. ახლა საჭირო იყო ზარი ტელეგრაფის აპარატის მოწყობილობით შეცვლილიყო. პოპოვი ასეც მოიქცა და შექმნა მსოფლიოში პირველი რადიოტელეგრაფი. ზარის მაგივრად ქაღალდზე ჰაერში გადაცემული მორზეს სიგნალები აღინიშნებოდა.
შემდგომ პოპოვმა თანდათან გააუმჯობესა თავისი გამოგონება. ჯერ ხუთ კილომეტრზე დაამყარა რადიოკავშირი, ერთი წლის მერე თერთმეტ კილომეტრზე და მალე ტელეგრაფის სიგნალები ტელეფონში 45 კმ-ზე გაისმა.
რადიოს პირველი მიღწევებით უმალვე დაინტერესდნენ საქართველოში. საინტერსოა 1897 წელს 6 ნოემბერს ,,ივერიაში” დაბეჭდილი წერილი: ,,ტელეფრაფი და ტელეფონი ხელთა გვაქვს, მაგრამ არა, ესეც არ იკმარა მეცნიერებმა. წეღანაც მოგახსენეთ, რომ მთელი ხმელეთი მავთულებით არის მოფენილი. მავთული ძვირად ჯდება, გაჭიმვასაც დიდი შრომა და ჯაფა უნდა, ნუთუ არ შეიძლება უმავთულოდ წავიდეთ იოლადო, _ იფიქრა კაცმა. ეს აზრი პირველი შეხედვით მეტად საოცარი უნდა იყოს. დაუჯერებელი და შეუძლებელი საქმეაო, იტყვის კაცი. მაგრამ დაუჯერებელი და შეუძლებელი შეძლო ადამიანის გონებამ. მეცნიერებმა ფარადეიმ, მაქსველმა, ჰერცმა, როიმ, ფონბერჰენმა, ლებედევმა, პოპოვმა და ბოლოს იტალიელმა ახალგაზრდა მეცნიერმა მარკონმა ნათლად დაამტკიცეს, რომ დეპეშის გადასაცემად მავთული სრულიად არ არის საჭირო, რომ ელექტრონის ძალა ისეც გადაეცემა ერთი მანქანიდან მეორეს, რომ ეს ძალა ისე გავრცელდება ჰაერში, როგორც მაგალითად, სინათლე”.
რადიოს გამოგონების შემდეგ სწრაფად მოხდა მეცნიერებისა და ტექნიკის განვითარება და მალე ელექტრომაგნიტური ტალღების საშუალებით გაიგზავნა ხმოვანი სიგნალი, განხორციელდა გამოსახულების გადაცემა შორ მანძილზე და ა.შ.

ელექტრომაგნიტური ტალღების გამოყენება

ელექტრომაგნიტური ტალღების კვლევებმა აჩვენეს, რომ ისინი ვრცელდებიან ყოველგვარ გარემოში, მათ შორის ვაკუუმში, რამაც განაპირობა ელექტრომაგნიტური ტალღების ფართო გამოყენება. მათი საშუალებით ხორციელდება ინფორმაციის მიღება და გადაცემა (რადიოტალღები), გამოიყენება მედიცინაში (რენტგენის სხივები, გამა სხივები, ულტრაიისფერი სხივები), ადამიანი ხედავს გარემოს (ხილული სინათლე), ადამიანი და გარემო იღებს სითბოს (ინფრაწითელი სხივები).
რადარების საშუალებით შეიძლება შორეული ობიექტების, გემების თვითმფრინავების და სხვათა ადგილმდებარეობის დადგენა და მათი გარდაქმნა ხილულ გამოსახულებად (მიკროტალღები).
რადიოტელესკოპები ახდენენ შორეული ვარსკვლავებიდან მომავალ მიკროტალღების მიღებასა და რეგისტრაციას.
ელექტრომაგნიტური ტალღები უხილავნი არიან, მაგრამ ყველაზე უფრო კარგად მათი საშუალებით ხდება ჩვენს ირგვლივ არსებული სამყაროს აღქმა.


გამოყენებული ლიტერატურა:
1.საბავშვო ენციკლოპედია ტომი #3 – აფანასენკო, დლაგოლი და ა.შ. 1972 წ.
2.ოქსფორდის სამეცნიერო ენციკლოპედია – რიჩარდ დოუკენსი 2008წ.
3.მეცნიერების ენციკლოპედია -
ენციკლოპედია + ინტერნეტი – ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა
4.დიდი ფიზიკოსები – რიჩარდ სობესიაკი 1978 წ.
5.მსოფლიოს ფიზიკოსები – ვ. პარკაძე 1973 წ.
6.ისააკ ნიუტონი – ვ. პარკაძე, გ. ჩიმაკაძე 1990 წ.
7.ფარადეი – ჯ. გუჯაბიძე 1978 წ.
8.ფიზიკის სახელმძღვანელო X და XI კლასებისთვის – ა. მიაკიშევი, გ. ბუხოვცევი
9.მეცნიერება და ტექნიკა ილიასეულ ,,ივერიაში” – ა. კარბელაშვილი 1987 წ.
10.რადიოგადაცემა და მიღება – შ. ბებიაშვილი 1949 წ.
11.XI-XII კლასების სახელმძღვანელო – გ. გედენიძე, ე. ლაზარაშვილი 2007 წ.
12.ფიზიკის ქრესტომათია _ პროფ. სპასკოვი 1982 წ.
13.ფიზიკა ცნობისმოყვარეთათვის – ქ. ჩხაიძე 1998 წ.
14.ფუძემდებლური ექსპერიმენტები ფიზიკის კურსში – მ. პარკაძე 1986 წ.

ელექტრომაგნიტური ტალღები - el magnit talgebi.jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - 01.jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - 02.jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - 03.jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - 05.jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - 06.jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - dedamiwis magnituri veli.jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - luiji galvani [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - bayayis fexi.jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - eleqtroforuli manqana [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - koloni [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - grexiTTi saswari [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - eleqtruli muxtebis urTierTqmedeba [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - voltas sveti [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - aleqsandr volta.jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - hans kristian enstredi [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - erstedis xelsawyo [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - erstedi uCvenebs Tavis cdas [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - andre amperi.jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - deniani gamtarebis urt .jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - omi [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - omis kanoni [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - maikl faradei [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - el magnituri induqcia [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - faradeis kochebi [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - maqsveli [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - eleqtruli veli da zalcirebi [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - magnituri velis zalcirebi [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - eleqtromgnituri talgis eleqtro surati [Разрешение рабочего стола].jpg

None-1 - henrix herci.jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - rxeviti konturi [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - hercis vibratori [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - hercis rezonatori [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - gia rxeviti konturi [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - antena.jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - eleqtro magnituri talgebis agmomcheni xelsawyo [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - eleqtromagnit. talgebis skala [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - morzes anbani [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - morzes aparati [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - ormxrivi satelegrafo kavSiris martivi sqema [Разрешение рабочего стола].jpg

None-1 - aleqsandr popovi [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - popovis pirveli radio [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - koxereri [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - popovis radio sqema [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - popovis radiomimgebi (inaxebapeterburgis centralur muzeumshi) [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - radiotalRebis gadacemisa da miRebis sqema [Разрешение рабочего стола].jpg

ელექტრომაგნიტური ტალღები - el.magnit.talgebis skala [Разрешение рабочего стола].jpg

Creative Commons License